Çin LHAASO rəsədxanasının alimləri Qu X-3 mikrokvazarının təbii kosmik zərrəcik sürətləndiricisi olduğunu təsdiqləyiblər. Müşahidələrin nəticələrinə əsasən, bu unikal qoşa ulduz sistemi hissəcikləri ən azı 30 petaelektronvolt enerjiyə qədər sürətləndirə bilir.
Bu barədə AZƏRTAC-a N.Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasından bildirilib.
Yerdən təxminən 32 min işıq ili məsafədə yerləşən Qu X-3 sistemi qara dəlik və Volf–Raye tipli ulduzdan ibarət nadir mikrokvazardır. Alimlərin qənaətinə görə, sistemdə maddənin qara dəliyə axını nəticəsində yaranan güclü relyativistik jetlər protonları son dərəcə yüksək enerjilərə qədər sürətləndirir.
Əldə olunan nəticələr göstərir ki, Qu X-3-ün yaratdığı enerji Yer üzündə fəaliyyət göstərən ən güclü hissəcik sürətləndiricisi – CERN-in Böyük Adron Toqquşdurucusunun maksimum toqquşma enerjisindən təxminən 2000 dəfə yüksəkdir. Bu, qalaktikamızda təbii kosmik sürətləndiricilərin imkanları haqqında mövcud elmi təsəvvürləri əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirən fundamental nəticə hesab olunur.
Tədqiqat zamanı sistemdə 4,8 saatlıq orbital periodla uyğun gələn ultra yüksək enerjili qamma alışmaları da müşahidə edilib.
NASA-nın Fermi kosmik teleskopu ilə aparılan paralel müşahidələr bu alışmaları təsdiqləməklə yanaşı, şüalanma mənbəyinin ölçüsünü də qiymətləndirməyə imkan verib. Hesablamalara görə, qamma şüalanmanın yarandığı sahənin radiusu təxminən üç Günəş radiusuna bərabərdir. Müəlliflərin fikrincə, 1 PeV-dən aşağı enerjili qamma şüaları əsasən jetlərin daxili hissəsində plazma axınının ulduz küləkləri ilə toqquşması nəticəsində və ya akkresiya diskindəki rentgen şüalarının adron qarşılıqlı təsirindən yaranır. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, paralel olaraq qamma şüaların intensivliyinə uyğun olaraq, yanaşı neytrino axını da müşahidə olunmalıdır. 30 PeV yüksək enerjilərə qədər sürətlənmə isə jetlərin kökündə ulduzlararası mühitə çıxışda baş verir. İstənilən halda belə şəraitdə sistemi tərk edən zərrəciklər sistemin ətrafında enerjisi 1037 erg·san-1 olan halo şəkilli struktur yaratmalıdır. Həmin halolar LHAASO tərəfindən qeydə alına və enerjisi ölçülə bilər. Qu X ulduz yaranma oblastında müşahidə olunan halo məhz bu mexanızmin sübutu ola bilər.
Bu nəticələr qara dəliklər və neytron ulduzlarının ətrafında baş verən fiziki prosesləri öyrənmək üçün yeni imkanlar açır. Bu cür obyektlərin bu qədər nəhəng enerjiləri fərdi hissəciklərə necə ötürə biləcəyini anlamaq, kompakt ikili sistemlərin təbiətini və qalaktikamızda yüksək enerjili kosmik şüaların əmələ gəlmə mexanizmlərini dərindən anlamağa kömək edəcək.
Tədqiqatın nəticələri nüfuzlu “National Science Review” jurnalında dərc edilib və yüksək enerjili astrofizika sahəsində son illərin mühüm elmi nailiyyətlərindən biri kimi qiymətləndirilib.
