07 Iyul 2019 00:24
1061
Mədəniyyət

Nəsimi və türkdilli hürufi irsi


Müsəlman ölkələriiçərisində İmadəddin Nəsimi ən çox Azərbaycanda öyrənilir və təbliğ edilir. Bu,bir tərəfdən onun vətənimizdə doğulması, Şirvan ədəbi məktəbinə məxsus olması iləbağlıdır. Lakin başqa tarixi səbəblər də var. Nəsiminin ana dilində divanı hələ1926-cı ildə Bakıda Salman Mümtazın tərtibində çap olunub. Kitabın çapına BolşevikMaarif Komissarlığı maliyyə vəsaiti ayırıb. O zaman 1920-ci dərs ilindən yaradılmışazərbaycandilli orta və ali təhsil müəssisələri üçün anadilli mətnlər çatmırdı.

Bu nəşr Nəsimiirsinin xalqa çatdırılması istiqamətində bir mərhələ açdı.

XIX əsrdəCənubi Azərbaycanda Füzuli divanı ana dilində dəfələrlə çap olunurdu. Amma Nəsimiyəmünasibətdə bu, müşahidə edilmirdi. Halbuki dilinin sadəliyi və xəlqiliyi cəhətdənNəsiminin müəyyən məziyyətləri aşkar idi. Bunun səbəbi dahi şairin məxsus olduğutəriqətlə və bu təriqətin onun şeirlərində güclü ifadəsi ilə bağlı idi. İran ruhanilərihürufi mətnlərini həm də fars dilində oxuyurdular. Məlumdur ki, hürufiliyin birməzhəb kimi dili farscadır və bu, onların Quranı sayla bilən və Fəzlüllahın(1340-1394) özü tərəfindən 1374-cü ildə yazılmış "Cavidannamə”də təsdiqlənib. Bəziruhanilər hürufi mətnlərini, "Cavidannamə”ni orijinalda oxuyub rəsmi islamla tamuyğun gəlməyən məqamlar tapır və bunlardan hürufiliyə qarşı qısqanclıq niyyəti iləistifadə edirdilər. Belə hallar Osmanlı dövləti ərazisində də var idi.

***

Bütün bunlaragörə Nəsiminin türk divanının 1926-cı il Bakı nəşri təkcə şairə münasibətdə yox,bütünlükdə türkdilli hürufi mətnlərin yenidən elmi dövriyyəyə çıxarılmasında tarixirol oynadı. Xatırladaq ki, Nəsimi divanının Salman Mümtaz nəşrindən əvvəlki daşbasımı 1844-cü ildə İstanbulda buraxılmışdı, aradan 80 ildən çox vaxt keçirdi. Həmdə mühümdür ki, Nəsimi irsi onun vətənində ana dilimizin zirvə abidələrindən vəzirvə şairlərindən biri kimi bərpa edildi. Məhz Bakıda şairin hürufi əqidəsi onunsevilməsində və qiymətlənməsində maneə olmadı. Hürufilik isə bu gün Azərbaycan alimləritərəfindən xalqımızın dini-fəlsəfi irsinin qiymətli hissəsi kimi araşdırılır.

Təxminən50 il sonra - 1973-cü ildə o zaman Azərbaycanın rəhbəri olan Heydər Əliyev Nəsimininyubileyinin qeyd edilməsi barədə rəsmi dövlət qərarı verdi və çox sevdiyi şair üçünAzərbaycan tarixində görunməmiş bir yubiley təşkil etdi. Həmin il şairin 600 illiyiUNESKO xətti ilə bütün dünyada qeyd edilirdi. Bu yubiley münasibətilə nəsimişünaslığıyeni mərhələyə çıxaran elmi və təbliği işlər görüldü. İlk dəfə olaraq şairin dünyakitabxanalarında saxlanan bütün anadilli şeirləri üç cilddə çap edildi. Şairin dilininlüğəti buraxıldı, çoxlu nəşrlərinə geniş elmi şərhlər yazıldı, ikihissəli bədiifilm çəkildi, heykəli ucaldıldı.

İlk dəfə idiki, yubiley tədbirlərinə xərclənən vəsaitə heç bir məhdudiyyət yox idi. Çünki puldeyil, görülən işlər əsas sayılırdı. Bakı yenidən nəsimişünaslığın mərkəzinə çevrildi. Biz Nəsimini milli tarixivə bədii irsimizin misilsiz nailiyyəti kimi yenidən dərk etdik. Nəticədə Türkiyəvə İranda da Nəsimi irsinə maraq artdı, yeni elmi kitablar və nəşrlər meydana gəlməyəbaşladı. Azərbaycanda isə Salman Mümtazın davamçıları olan Həmid Araslı, ZümrüdQuluzadə, Cahangir Qəhrəmanov, Rüstəm Əliyev, Məmmədəli Əsgərov, Əliyar Səfərli,Qəzənfər Paşayev və digər nəsimişünaslar yetişdi və elmi fikrimizi zənginləşdirdi.

Ədəbiyyatımızıvə dilimizi sevənlər, elmi ictimaiyyət, söz və sənət adamları Azərbaycan Respublikasında2019-cu ilin "Nəsimi ili” elan edilməsi haqqında Prezidentin 11 yanvar tarixli sərəncamınırazılıqla qarşıladılar. Milli tarixi irsimizə Heydər Əliyev qayğısı ölkəmizdə dövlətsəviyyəsində davam edir. Bu, müstəqil dövlət quruculuğunun ən fundamental istiqamətlərindənbiridir. 2017-ci ilin may ayında Parisdə UNESKO-nun baş qərargahında Nəsiminin vəfatının600 illiyi qeyd edilmiş, 2018-ci ilin sentyabr ayında ölkəmizdə ilk dəfə Nəsimişeir, incəsənət və mənəviyyat festivalı keçirilmişdir. Builki tədbirlər isə şairinvəfatının 650 illiyinə təsadüf edir. Əlamətdar hadisənin layiqincə qeyd edilməsiməqsədilə Prezidentin "Böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyininqeyd edilməsi haqqında” 2018-ci il 15 noyabr tarixli sərəncamı ilə Azərbaycan RespublikasınınNazirlər Kabinetinə müvafiq tədbirlər planının hazırlanıb həyata keçirilməsi tapşırıldı.

***

Nəsiminindivanı hürufi görüşlərini ifadə etməklə yanaşı, ana dilimizin poetik gücünü və gözəlliyiniifadə edən misilsiz bir ədəbi abidədir. Həm də bütün divanlarda (qədim nüsxələrdəfars və türkcə şeirlər bir yerdə toplanırdı) onun türkcə şeirləri farsca şeirlərindənsayca iki-üçqat çoxdur. Ona görə 600 ildən çoxdur ki, onun divanı bir tərəfdən şeirdilimizin, düşüncəmizin misilsiz gücünü yaşadır, təbliğ edir və dolayısı ilə hürufiliyidə bir əqidə kimi yeni nəsillərə ötürür. Lakin o da qeyd edilməlidir ki, tarixən hürufilik də türk şeir və nəsr dilinin inkişafınaçox güclü təkan vermişdir və buna görə biz həmin təriqətin bütün əli qələmli nümayəndələrinəminnətdar olmalıyıq. Bütün ədəbi dillərin yaranması dini maariflə bağlı olmuşdurvə biz də bundan istisna deyilik. Türkdilli divan ədəbi dilin XIV əsrdən islamınböyük ərazilərdə yaşayan türklər arasında yayılması səyləri ilə bağlı idi. Fəzlüllahda öz dini təlimini yaradanda onun türklər tərəfindən qəbul edilməsinə böyük ümidlərbəsləyirdi. Çünki türk tayfalarının hamısı hələ islamı tam mənimsəməmişdi, həttamənbələrdə onun Əmir Teymurla görüşü barədə məlumatlar da var. Lakin bu görüş Teymurunhürufiliyə rəğbəti ilə bitməyib və yəqin ki, bununla hürufiliyin geniş yayılmasışansı aradan gedib. Hürufi mətnlərinin yaradılması prosesi XIX əsrə qədər davamedib.

Müsəlman mətnmədəniyyətinin ayrılmaz tərkib hissəsi olan hürufilik ilk növbədə Şərqin özününqabaqcıl adamları tərəfindən qorunub saxlanmışdır. Avropa və fransız maarifçiliyində ateist görüşlərin yayılması, dinindövlətdən ayrılması orta əsr təriqət cərəyanlarına təmiz elmi-fəlsəfi, mədəni münasibətüçün yol açmışdır. Müsəlman təzkirə ənənəsində hürufilik həmişə sufiliklə bağlıvə oxşar bir hadisə sayılıb. Gerçək həyatda doğrudan da belə olmuşdur. Hürufi hərəkatındavə xanəgahlarında bütün təriqətlər birgə olmuş, xüsusilə sufilər daha çox hürufiliyəmeyil göstərmişlər. Lakin yazılı abidə və sənədlərdə, xüsusilə hürufilərin müqəddəskitab bildikləri "Cavidannamə”də bu məzhəbə aid dəqiq fəlsəfi və ehkami hüdudlarvar. Nəsiminin dini şeirlərinin məna tərəflərini anlamaqda bu hüdudların prinsipialəhəmiyyəti mövcuddur. Nəsimi bir çox şeirlərində "Cavidannamə”nin müqəddəs kitabkimi adını böyük pərəstiş hissləri ilə xatırlayır və onun köklü ehkamlarını sadəbir türk dilində ifadə edirdi.

Təsadüfi deyilki, hürufiliyin qurucusu Fəzlüllah 1394-cü ildə Naxçıvandakı Əlincə qalasında öldürülməzdənəvvəl Nəsimini öz doqquz xəlifəsindən biri elan etmiş və bununla ona hürufiliyintürkdilli ərazilərdə yayılması işini tapşırmışdı. Fəzlüllahın qətlindən sonra hürufilikyarıleqal bir məzhəbə çevrildi. Türklərin yaşadığı böyük əraziləri və Azərbaycanıdərviş kimi addım-addım gəzən Nəsimi şeiri hürufi əqidəsini yaymaqla böyük hərəkatyaradırdı. Onun qətl edilməsinin əsl səbəbi də bu idi. Həmin hadisənin baş verdiyiXV əsrin əvvəllərində Osmanlı İmperatorluğunun böyük ərazilərində və İranda dini əqidəyə görə fərdi məhkəmələr və qətllərnadir hadisələr idi. Lakin Nəsiminin dini məhkəmə tərəfindən mühakimə edilməsi onunyaradıcılığının və ana dilində yazdığı şeirlərin böyük hərəkat yaratması və yəqinki, siyasi qüvvəyə çevrilməsi ilə bağlı idi. Bu, Nəsiminin tarixi hünəri idi. Çünkio dövrdə hətta Osmanlı sarayında üstünlük ərəb-fars dillərinə verilirdi, türkcəninisə rəsmi statusu yox idi. Lakin məhz Nəsimi şeir dilinin və əqidəsinin təsiri iləhələ 1417-ci ildə Amiloğlu adlı bir hürufiməslək şair və mütəfəkkir Fəzlüllahın"Ərşnamə” əsərini şeirlə türkcəyə tərcümə etmişdi. Bu tərcümə 2015-ci ildə İstanbulda"Arş-nametercümesi” adı ilə Türkiyə Əlyazma Əsərlər Qurumu tərəfindən 504 səhifəhəcmində latın əlifbası ilə çap edilib. Hürufilərin özlərinin türkcəyə çevirdiyidaha bir əsər vardır: bu, Fəzlüllahın "Məhəbbətnamə” əsəridir. Bu əsər hələ latınəlifbasında buraxılmayıb.

Bir necə kəlməbu nəşrin tərtibçisi doktor Fatih Usluər (1976) haqqında demək lazımdır. Mən özadımdan deyə bilərəm ki, o, bu gün dünyada hürufiliyin bir saylı bilicisi və yayıcısıdır.Yaşı 40-ı təzə keçib, ərəb-fars və fransız, ingilis dillərini bilir, qədim əlyazmalarınıoxumaq və şərhlərlə nəşr etməkdə ən yaxşı müasir türk alimlərindən biridir. Onunhəyatının əsas layihəsi hürufi mətnlərinin hamısını latın əlifbasında nəşr və şərhetməkdir. 2012-ci ildə Fəzlüllahın müqəddəs kitab sayılan "Cavidannamə”sinin türkcəyəXVII əsrdə edilmiş tərcüməsini də çapa hazırlayıb elmi şərhlərlə İstanbulda çapetdirən odur. Bu kitab 700 ilə yaxın vaxt ərzində "Cavidannamə”nin orijinalın dilindəolmasa da, ilk çapıdır. Bu nəşr türkologiyada bir hadisədir. Fatih bəy AnkaradakıTOBB Ekonomi və Teknoloji Universitetində dərs deyir. Ərdoğanın hakimiyyətə gəlməsiqardaş ölkədə Osmanlı və müsəlman türk irsinə münasibətdə yeni yollar açıb və FatihUsluərin fəaliyyəti də bu yöndədir.

***

Bir faktıda qeyd edək ki, sufiliklə hürufiliyin eyniləşdirilməsi meyli hürufi mətnlərininortaya çıxarılmasına və öyrənilməsinə uzun zaman maneə törətmişdir. Bu maneəninaradan qaldırılması adətən fransız şərqşünası Klement Huartın (1854-1926) adı iləbağlanılır. O, Avropada ilk dəfə hürufi mətnlərini sufi şeirlərindən fərqləndirəbilib və hürufi şeirinin özəlliyini nəzərə almaqla orada çap etdirib. Lakin insafnaminə deməliyik ki, xristian ruhaniləri əvvəlki əsrlərdə də hürufilərə rəğbətləyanaşır və onların bəzi müsəlman ruhanilər tərəfindən məhv edilən əlyazmalarınıöz kitabxanalarında qoruyurdular. Bunun əsas səbəbi hürufilərin İsa Məsihə böyükrəğbət göstərmələri idi. Nəsimi öz şeirlərində Fəzlüllahı İsayi-sani adlandırır,məşhur "Söz” qəzəli isə İsa Məsihə həsr edilmişdir.

Avropa maarifçiliyindənsonrakı dövrdə hürufiliyi ayrıca məzhəb yaratmaq təşəbbüsü kimi anlayan və qiymətləndirənböyük türkoloq alim Əli Əmiri (1857-1924) olmuşdur. O, Osmanlı dövlətində varlıailədən olan böyük vəzifəli vergi məmuru idi və müxtəlif bölgələrdə xidmət etmişdi.Maliyyəçiliklə yanaşı, ömrü boyu qədim əlyazma kitablarını toplamaqla məşğul olmuşdur.Məsələn, o, Mahmud Kaşğarinin "Divane-lüqət-ət-türk” kitabını Türkiyədə elmi dövriyyəyəgətirən şəxsdir. Onun gördüyü işlər sırasında 1500-ə yaxın hürufi əlyazma mətnləriniayrıca kataloq kimi toplayıb tərtib etməyidir. Əlbəttə, Əli Əmiri əfəndi hürufimətnlərini sufi yazılarından ayıra bilməsəydi, bu kataloqu tərtib edə bilməzdi.Onun kataloqunda Klement Huartın çap etdirdiyindən yüz dəfələrlə çox hürufi mətnlərinindəqiq ünvanı və təsviri var. Ona görə müasir elmi hürufişünaslığın əsl banisi Diyarbəkirdə doğulmuşƏli Əmiri əfəndi sayılmalıdır. O, İstanbulda 1908-ci ildə Milli Əlyazmalar Kitabxanasınıyaratmış, ömrünün sonuna qədər onun rəhbəri olmuşdur.

***

Müasir dünyadakıböhranlı vəziyyəti sivilizasiya və dinlərin toqquşması kimi anlayanlar daha çoxdur.Bu baxımdan hürufiliyin üç təkallahlı dini birləşdirmək missiyası çox müasir səslənir.Bu missiya "Cavidannamə”nin əsas leytmotividir. Təsadüfi deyil ki, Fəzlüllah böyükƏmir Teymurla görüşündə öz yolunu "etiqadi-vəhdətiyyə” kimi təqdim etmişdi. "Cavidannamə”dədə "İxtilafların dəf edilməsi” adlı 118 saylı bab vardır. Burada deyilir ki, Adəmövladı olmaqla insanlar zahiri cəhətdən eyni cürdülər. Amma batini etiqad cəhətdəninsanlar bir-birinə müxalifdirlər, çünki "ümməti-vahid” olmayıblar, bir olan Allahatərəf düz yolu tapmayıblar. Hürufilərin təlimi bu yolu tapmalı və açmalı idi, ondaAdəm övladı etiqad cəhətdən də bir cür olacaqdır, necə ki, zahiri cəhətdən bir cürdülər.Məlumdur ki, Quranda Musaya, İsaya və Məhəmmədə göndərilən kitablar eyni həzrətiƏhədiyyətə aid olması, əhli-kitab anlayışı dəfələrlə təkrarlanır. "Cavidannamə”dəkibir necə bab tərsalara müraciətlə "ey tərsa” xitabı ilə səslənir, çünki xristianlarında bu yola gələcəyinə böyük ümidlər vardı. Nəsimi "vəhdət meyin nuş etdilər dərvişilər”deyəndə bu layihədən danışırdı.

Nəsimini böyükşair və mütəfəkkir kimi sevdirən cəhətlərdən biri hürufilərin insan haqqında təlimlərinimisilsiz bir inam və səmimiyyətlə tərənnüm etməsi idi. Bu təlimdə həqiqətən insanımüqəddəsləşdirən bir yenilik vardı. Təkallahlı mifologiyada Allahın insanı Özünəoxşar və gözəl şəkildə yaratması barədə təsəvvürlər vardır. Xilqət məsələsinə ciddiönəm verən Fəzlüllah "Cavidannamə”də bu məsələyə geniş yer vermiş, müxtəlif dinikitablarda, Quranda və hədisdə insanın40 gündə yaradılması barədə detalları yeni bir məntiqlə təkrarlamışdır. Adəmi xəlqedəndə Yaradan onu Özünə oxşar yaradıbsa, deməli, insan sifətində və vücudunda Allahıncizgiləri və qətrələri vardır. Hər bir insan öz üzündə Yaradanın xilqətdə adamlarabəxş etdiyi yazını daşıyır və bu yazı müqəddəsdir. Ona görə Nəsimi deyir:

Hər nə var,adəmdə var,

adəmdən istə sən həqi,

Olma İblisişəqi, adəmdə 

sirrüllahi var.

Beləcə, insanAllahı tanımaq üçün qapı və güzgü olur. Lakin bu qabiliyyət hamıya verilməyib. Özvücudunda ilahi əlamətləri görə bilənlər əhli-nəzər, bunu bacarmayanlar isə əyri-nəzəradlanırdı. İnsan sifətinin müqəddəsliyi Nəsiminin sevimli motivlərindən biridir.Təsadüfi deyil ki, onun Fəzlüllaha həsr olunan qəzəllərinin birinci beyti həmişəFəzlüllahın üzünün müqəddəsliyinə və ilahi cizgilər daşıması məsələsinə həsr olunur.Hürufilər insanı öldürməyi ən böyük günah sayırdılar.

Bundan əlavə,hürufilərin yaratdığı güclü etik tərbiyə sistemi də insan vücudundakı ilahi cizgivə xətlərlə bağlanırdı. Ənənəvi dində əxlaq tərbiyəsi Allah qorxusu, fasiləsiz duavə ibadət, xristianlar üçün gəlmiş on əmr üzərində qurulurdu. Hürufilərdə isə tərbiyəvə özünütərbiyə insanın öz vücudunda ilahi yazı və əlamətləri tapmağı tələb edirdi.Beləliklə, tərbiyə təkcə iradəni yox, ağlı, fəhmi, psixikanı da təkmilləşdirməktələb edirdi. Bu nəyə lazım idi? İlk növbədə insanların Allaha sarı yolu tapmasıvə Ona qovuşması üçün lazım idi. Bu qovuşma müvəhhidlik vəziyyəti adlanırdı və hürufininhəyat idealı sayılırdı. Çox güman ki, hürufi hərəkatına güclü axın ən çox bu müvəhhidlikqapısının verilməsi ilə bağlı idi. Hürufilər ibadət formalarından ancaq namaza üstünlükverirdilər. "Cavidannamə”də ən düzgün və ən səmimi o namazdır ki, onu qılanda, nəhayət,Allahın Üzü görünür sənə. Beləcə, mistika ilə realizm hürufilikdə birləşirdi.

***

Hürufilərgələcəyə baxan, gələcəyə tələsən insanlar idilər. Dünyada dini sülh yaratmaq istəyirdilər.Orta əsrlərdə onları hər kəs anlamırdı. Lakin onların müqəddəs kitabı "Cavidannamə”nioxuyanda onun sağlam, müasir səslənən fikir və görüşlərlə necə zəngin olduğuna təəccübedirsən. Nəsiminin və hürufilərin ən yaxşı arzuları bizim xalqımıza da xidmət edir,bizi zənginləşdirir. Prezident İlham Əliyevin sözügedən sərəncamından biz klassikədəbiyyatımızın daha geniş tədqiqi və təbliği üçün istifadə etməliyik. Xüsusilətürkdilli hürufi şairlərin heç də hamısı nəşr və tədqiq edilməyib. Onların arasındaNəsimi miqyasında olanı yoxdur. Amma son 50 ildə hürufişünaslığın inkişafı bu hərəkatıvə onun türkdilli mətn ənənəsini ədəbiyyat tarixlərində daha geniş işıqlandırmağıtələb edir. Bu baxımdan məktəb dərsliklərinə də baxmaq olar. Hürufi hərəkatı tarixibaxımdan da geniş araşdırılmalıdır.

Nəsimi - insanlıqtarixində məlum olan ən böyük əqidə şəhidlərindən biridir. Onun bütün şeirləri sığındığıAllahı haqqındadır, bu şeirlərin sidqi və səmimiyyəti bu gün də insanları heyranqoyur. Lakin onun qətl fitvasında küfr sözü də yer aldı. Tarixdə belə məntiqsizlikçox olub. Yaxşı ki, tarix özünü təshih də edə bilir. Belə şairlərlə bütün bəşəriyyətfəxr edir, çünki insanlar arasında hər bir tərəqqi yeni təsəvvür və layihələrdəndoğur. Bu layihələrdən qorxanlar əslində gələcəkdən qorxurlar. Belə layihələrinqədrini bilən xalqlar və dövlətlər özləri də ucalırlar.

Rəhim ƏLİYEV,

filologiyaelmləri doktoru

Digər Xəbərlər

QƏZETİN ÇAP VERSİYASI

XƏBƏR LENTİ Bütün xəbərlər

DİQQƏT ÇƏKƏNLƏR

ÇOX OXUNANLAR

OXUCU MƏKTUBLARI

NƏŞRLƏRİMİZ

BAŞ REDAKTORDAN

Hamımızın Azərbaycan adlı bir Vətəni var! Qoynunda dünyaya göz açdığımız, minbir nemətindən dadıb isti qucağında boya-başa çatdığımız bu əvəzolunmaz diyar azərbaycanlı adını qürur və iftixarla daşıyan hər kəs üçün müqəddəs və ülvidir.
Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu Vətən müharibəsində zəfər çalaraq erməni işğalçılarını kapitulyasiyaya məcbur etdi, düşməni qovaraq ərazi bütövlüyünə nail oldu.
Bununla da Azərbaycan yeni inkişaf dövrünə qədəm qoydu.
Bu dövrdə dünyada mürəkkəb və ziddiyyətli proseslər davam etməkdədir!
Hələ də dünyada ədalətsizliklər mövcuddur!
Hələ də dünyada ikili standartlar var!
Hələ də dünyada güclülər zəiflərin haqqını tapdalamaq istəyir!
Odur ki, biz daima güclü olmalıyıq.
Güclü olmağın əsas şərti isə bizim birliyimizdir!
Dünyanın harasında yaşamağımızdan, hansı sahədə çalışmağımızdan asılı olmayaraq, əlbir və əlaqəli fəaliyyət göstərməyi bacarmalıyıq.
Azərbaycan naminə, onun dünyada yeri, yüksək nüfuzu uğrunda daim birlikdə mübarizə aparmalıyıq.
Yalnız bu halda anamız Azərbaycanı qoruya, yüksəldə və hamımız üçün qürur mənbəyinə çevirə bilərik.
Ulu yurdumuzun adını daşıyan "Azərbaycan" qəzeti də bu amala xidmət edir.
Əziz azərbaycanlılar! Sizi Azərbaycan naminə, övladlarımızın firavan və xoşbəxt gələcəyi uğrunda əlbir və əlaqəli fəaliyyətə çağırıram!

TƏQVİM / ARXİV

Video