Azərbaycanda rəqəmsal transformasiya dövlət siyasətinin prioritetlərindən biridir. Bu strateji hədəfə çatmaq üçün hüquqi və institusional islahatlara start verilib. Görülən işlərin əsas məqsədi dövlətin, biznes mühitinin və sıravi vətəndaşların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyini tam təmin etməkdir.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2026-cı il 27 fevral tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026-2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı" bu sahədə yeni bir dövrün əsasını qoyur. Bu Fəaliyyət Planı ölkəmizin təhlükəsizlik sistemini daha da gücləndirəcək konkret addımları özündə birləşdirir.
Sözügedən tarixi sənəd rəqəmsal mühitin idarə edilməsi sahəsində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Fəaliyyət Planı ölkəmizdə mövcud olan digər mühüm sənədlərlə tam uzlaşdırılıb. Bura Azərbaycan Respublikasının İnformasiya Təhlükəsizliyi və Kibertəhlükəsizlik üzrə Strategiyası (2023-2027-ci illər), Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Konsepsiyası və Azərbaycan Respublikasının Süni İntellekt Strategiyası (2025-2030-cu illər) daxildir. Bu uzlaşma dövlətin rəqəmsal gələcəyə vahid bir pəncərədən və sistemli şəkildə baxdığını sübut edir. Strategiyada müəyyən edilmiş ali məqsədlər bu plan vasitəsilə konkret və icraolunan tədbirlərdir. Məqsəd müasir, çevik və xarici təhdidlərə qədər dayanıqlı milli kibertəhlükəsizlik sistemi formalaşdırmaqdır.
Hər bir güclü sistemin təməlində təkmil qanunvericilik dayanır. Azərbaycan kibertəhlükəsizlik sahəsində hüquqi bazanı tamamilə yeniləyir və müasirləşdirir. İlk dəfə olaraq ölkəmizin qanunvericiliyinə tamamilə yeni və aktual anlayışlar daxil edilir. Hüquqi müstəvidə kiberdayanıqlılıq, kibergigiyena, kiberməkan və kibertəhlükəsizlik kimi anlayışların dəqiq əsasları müəyyən olunur. Bu anlayışların qanunla tənzimlənməsi gələcək addımların hüquqi çərçivəsini formalaşdırır.
Bu yeni hüquqi proses rəqəmsal mühitdə ümumi təhlükəsizlik standartlarının yaradılmasına imkan verəcək. Həm dövlət qurumları, həm də özəl şirkətlər virtual mühitdə hansı qaydalara əməl etməli olduqlarını aydın şəkildə görəcəklər. Bununla da, mümkün kiberrisklərin qabaqcadan təhlil edilməsi və onların daha effektiv idarə olunması üçün güclü sistem formalaşır. Hüquqi islahatlar cəza tədbirləri ilə yanaşı, həm də qabaqlayıcı təhlükəsizlik mədəniyyətini təbliğ edir.
Kiberdünyada təhdidlərə qarşı pərakəndə mübarizə aparmaq səmərəli deyil. Virtual hücumlar sürətli koordinasiya və mərkəzləşdirilmiş idarəetmə tələb edir. Bu zərurəti nəzərə alaraq, Azərbaycan Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin tabeliyində Milli Kibertəhlükəsizlik Agentliyi yaradılıb. Bu agentlik ölkənin kiberbölmələrini bir araya gətirən mərkəzi orqan rolunu oynayır.
Agentliyin fəaliyyəti çərçivəsində üç mühüm strateji mərkəzin fəaliyyəti təşkil olunur. Milli Təhlükəsizlik Əməliyyatları Mərkəzi ölkəmizin rəqəmsal infrastrukturunu fasiləsiz izləyir. Milli Kiber İnsidentlərə Qarşı Mübarizə Mərkəzi isə hər hansı bir hücum baş verdikdə dərhal işə düşür və böhranı operativ idarə edir. Rəqəmsal Tədqiqat Mərkəzində yeni kibertəhdidlər elmi və texnoloji baxımdan araşdırılır. Bu yeni vahid idarəetmə modeli kibertəhdidlərin monitorinqini, insidentlərin qarşısının vaxtında alınmasını və rəqəmsal sübutların araşdırılması proseslərini bir mərkəzdən koordinasiya etməyə geniş imkanlar yaradır.
Kiberhücumlar zamanı ən çox hədəf alınan sahələr strateji əhəmiyyətli dövlət və özəl obyektlərdir. Məhz buna görə də yeni strategiyada kritik informasiya infrastrukturunun qorunmasına xüsusi diqqət yetirilir. Bank, sığorta, energetika, nəqliyyat və digər ictimai əhəmiyyətli sahələr üçün tamamilə yeni və sərt kibertəhlükəsizlik tələbləri müəyyən edilir. Bu qurumların təhlükəsizliyi birbaşa dövlətin və xalqın sabitliyi deməkdir.
Kibercinayətkarlar gün keçdikcə daha mürəkkəb üsullardan istifadə edirlər. Onlara qarşı ənənəvi üsullarla mübarizə aparmaq bəzən yetərli olmur. Azərbaycan bu mübarizədə ən müasir texnologiyalara, xüsusilə süni intellektə güvənir. Kibertəhlükəsizlik sahəsində süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi genişləndirilir. Süni intellekt potensial təhdidləri hələ hücum başlamazdan əvvəl davranış analizləri vasitəsilə aşkarlamaq imkanına malikdir. Beləliklə, müdafiə sistemi reaktiv deyil, qabaqlayıcı xarakter daşıyır.
Bu istiqamətdə atılan digər mühüm addım vahid milli kibertəhlükəsizlik platformasının yaradılmasıdır. Bu platforma dövlət qurumları, özəl sektor və digər tərəflər arasında real vaxt rejimində məlumat mübadiləsini təmin edəcək. Bir quruma edilən hücum barədə məlumat dərhal sistemdəki digər iştirakçılara ötürüləcək və hamı eyni vaxtda qorunacaq. Eyni zamanda dövlət informasiya sistemlərinin Hökumət Buludu platformasına mərhələli miqrasiyası da sürətlə davam etdirilir. Məlumatların vahid təhlükəsiz bulud sistemində cəmlənməsi həm riskləri azaldır, həm də dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyini artırır.
Ən güclü texnoloji sistem belə insandan asılıdır. Kiberinsidentlərin böyük əksəriyyəti insan xətalarından və kibergigiyena qaydalarına riayət edilməməsindən qaynaqlanır. Bu səbəbdən dayanıqlı kiberbəşəriyyətin və cəmiyyətin qurulması strategiyanın bəlkə də ən mühüm sütunudur. Azərbaycan bu sahədə köklü təhsil və maarifləndirmə islahatları aparır. Ali və peşə təhsili müəssisələrində beynəlxalq kibertəhlükəsizlik sertifikatlaşdırma proqramlarının tətbiqi genişləndirilir. Məqsəd dünya standartlarına cavab verən yerli gənc mütəxəssislər yetişdirməkdir.
Beləliklə, Azərbaycanda həyata keçirilən kibertəhlükəsizlik islahatları ölkəmizin rəqəmsal müstəqilliyinin qarantıdır. Görülən bütün bu işlərin, qəbul edilən yeni hüquqi normativlərin və yaradılan yeni mərkəzlərin hədəfləri var, dövlət informasiya sistemlərinin tam dayanıqlılığını təmin etmək, ciddi infrastrukturu kənar müdaxilələrdən qorumaq və Azərbaycanın beynəlxalq kibertəhlükəsizlik reytinqlərindəki mövqeyini daha da yüksəltməkdir.
Təhminə VERDİYEVA,
"Azərbaycan"
