İstiqlal ruhlu ziyalı 

1920-ci ildə Azərbaycan XI qızıl ordu tərəfindən işğal edildikdən sonra bolşevik-erməni birləşmələrinin hədəfinə çevrilən yüzlərlə ziyalılarımızdan biri də şair, pedaqoq, ədəbiyyatşünas və mətbuat xadimi Əmin Abid olmuşdur.

Əmin Abid 1898-ci ildə Bakıda Mütəllib Əhmədovun ailəsində anadan olub. Atası məşhur daşyonan usta idi. Anası Reyhan evdə paltar tikir, qadınlara və uşaqlara əlifbanı, Quran oxumağı öyrətməklə çörəkpulu qazanıb ailənin dolanışığını təmin etməkdə ərinə yardımçı olurdu. Əmin qardaşları Əbülfəz və Əliabbas kimi ibtidai təhsilini anası Reyhan xanımın evdə açdığı məktəbdə alıb, sonra şəhərdəki III Aleksandr Oğlan Gimnaziyasında davam etdirib. 

O, valideynlərinin tövsiyəsi ilə ali təhsil almaq üçün 1914-cü ildə Türkiyəyə getməyi qərarlaşdırır. Lakin I Dünya müharibəsinin başlaması ona bu arzusunu həyata keçirməyə mane olur. O, qardaşı sair Əliabbas Müznibin naşiri olduğu "Dirilik" və "Babayi-Əmir" jurnallarında işləməyə başlayır. Müxtəlif imzalarla hekayə, şeir, məqalə və tərcümələr çap etdirir. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulanda bir çox azərbaycanlı gənci kimi, onun da arzusu gerçəkləşir. Pedaqoji təhsil almaq üçün Türkiyəyə gedir, İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinə daxil olur. 

Tələbəlik illərində bədii yaradıcılıqla məşğul olan Əmin hətta "Azərbaycan türklərinin ədəbiyyat tarixi" adlı monoqrafik əsər də yazır. 1920-ci ildə cümhuriyyət süqut edəndə, vətəndən gələn acı xəbərlər onun yaradıcılığına ciddi təsir edir. "Yeni Qafqaz", "Azəri-türk", "Odlu yurd" və digər jurnallarda Gültəkin imzası ilə şeirlər dərc etdirir. Sibir sürgünlərinə, təqib və təhqirlərə qarşı etiraz səsini ucaldır. Bütün bunlar şairi sovet quruluşunun düşməni və antisovet ruhlu şeirlər müəllifi kimi tanıdır.

Əmin tələbə olarkən onunla eyni universitetdə aşağı kursda oxuyan, almanəsilli Nafiə ilə ailə qurur. Əmin Abid 1927-ci ildə universiteti bitirib Azərbaycana dönəndə Nafiə təhsilini yarımçıq qoyub onunla Bakıya gəlir. Cütlük Bakıda başqa bir ovqatla qarşılaşır. Bolşevik rejimi burada Nafiə xanıma nə təhsilini davam etdirməyə, nə də haradasa işləməyə imkan verir. Rejimin haqsızlığı ilə üzləşən xanım məcbur olub evdə dərzilik edir, qohum-qonşu üçün paltar tikir. 

Pedaqoji Texnikumda və universitetdə dərs deyən Əmin Abid ictimai-siyasi hadisələrin dərinliynə vardıqca, sovet rejiminin apardığı yadlaşma, milli dəyərləri heçə endirmə siyasətinin, müstəqil düşüncə sahiblərinin təqib edilməsinin şahidi olur. Buna görə qələmini süngüyə çevirərək özünü odlara-alovlara atır. Odur ki, 1929-1930-cu illərdən başlayaraq bir çox başqa ədəbiyyatçılarımız kimi, Əmin Abidə qarşı da siyasi hücumlar başlayır. Pantürkist adı altında ittiham edilib repressiyaya məruz qalandan sonra Əmin Abid adının çəkilməməsi adi hala çevrilir. Bakıda işləməsi daha da çətinləşir. Məcburiyyət qarşısında qalan pedaqoq 1929-1934-cü illərdə Ağdam, Ağdaş və Quba rayonlarında müəllim işləməli olur. 

Akademik Muxtar Kazımoğlunun fikrincə, repressiya qurbanı Əmin Abidin ədəbiyyatımız, habelə xalqımızın milli müstəqillik uğrunda apardığı mübarizədə söylədiyi həqiqətlər uzun müddət pərdə arxasında qalıb. İllər boyu dilə gətirilməyən Əmin Abid həqiqətlərindən biri də budur ki, o, həm də ədəbiyyat tarixçisidir. Ötən əsrin 20-ci illərində Tiflisdə nəşr olunan "Yeni fikir" qəzetinin İstanbul üzrə müxbiri Əli Şahbazovun 1926-cı ildə həmin qəzetdə verdiyi məlumata görə, Əmin Abid 6 cilddən ibarət ədəbiyyat tarixi üzərində çalışıb. Çox təəssüf ki, Əli Şahbazovun qeyd etdiyi 6 cild bütövlükdə əldə yoxdur. Bədirxan Əhmədli və Əli Şamilin axtarışları hesabına Əmin Abidin ədəbiyyat tarixinə aid cəmi iki kitabı və 20-ci illərdə ayrı-ayrı jurnallarda çap olunmuş bir neçə məqaləsi üzə çıxarılıb.

Əmin Abid yaradıcılığının görünən tərəflərindən biri də odur ki, bu qələm sahibi qəlbən kommunist rejimi ilə barışmayıb, əsərlərində söylədiyi bir çox fikir milli istiqlalla bağlı düşüncələrin məhsuludur. Cümhuriyyətin bolşeviklər tərəfindən işğalına etiraz əlaməti olaraq yazdığı üsyankar şeirlər gənclər arasında coşqu ilə qarşılanıb. Mühacirətdə olan ziyalılarımız isə onun yaradıcılığını maraqla izləyiblər. Türkiyədə və digər ölkələrdə sığınacaq tapmış cümhuriyyətin hökümət üzvləri Gültəkinin milli azadlıq yönlü şeirlərini yüksək dəyərləndirirdilər. 

Nəhayət, şair millət sevgisinə, vətənpərvərliyinə görə təqib edilir və işdən çıxarılır. Eyni zamanda mətbuatda tənqid hədəfinə çevrilir. Belə bir çətin şəraitdə açıq mübarizənin mümkünsüzlüyünü hiss edən Əmin Abid elmi-tədqiqatla məşğul olmağa üstünlük verir. Çox çətinliklə də olsa, qədim və orta yüzilliyin qaynaqlarını araşdırır. Əldə etdiyi nailiyyətləri tədqiqata cəlb edir. Bütün bunlara baxmayaraq, həyatını repressiya tufanından xilas edə bilmir. Adı türk millətçiləri siyahısına salınır. 

1937-1938-ci illərdə maarif sahəsində aparılan "təmizləmə" əməliyyatı əsasən, türk ədəbiyyatı, coğrafiya və tarix fənlərinə qarşı yönəldilmişdi. Bu zaman Stalin diktaturası minlərlə günahsız ziyalımız kimi, Əmin Abidi və qardaşı Əliabbas Müznibi də kölgə kimi izləyirdi. Nəhayət, 1937-ci ildə yenidən həbs edilən Əliabbas Müznib həmin il avqustun 27-də Fövqaladə Üçlüyün qərarı ilə güllələnir. Bundan təxminən bir il bir ay sonra - 14 iyul 1938-ci ildə Əmin Abid həbs edilir. Türkiyəyə casusluqda, gənclər arasında pantürkizmi təbliğ etməkdə günahlandırılan ziyalı həmin il oktyabrın 21-də güllələnir. Bundan nə qohumların, nə də onu tanıyanların xəbəri olur. Əmin Abid güllələnəndən az sonra həyat yoldaşı Nafiə xanım da həbs edilir. 

1956-cı ildə bir çox günahsız repressiya qurbanı kimi, istiqlal ruhlu Əmin Abidin də "işi"nə yenidən baxılır, əməlində cinayət tərkibi olmadığına görə ona bəraət verilir. 

Rəhman SALMANLI,

"Azərbaycan"