Mərkəzi Avropanın strateji kəsişmə nöqtəsində yerləşən, Şengen zonası və Avropa İttifaqının mühüm üzvlərindən biri kimi regionun logistika, nəqliyyat və enerji dəhlizlərində xüsusi tranzit qovşağı rolunu oynayan Macarıstan zəngin tarixi və fərqli mədəni kimliyi ilə qitənin ən diqqətəlayiq dövlətlərindən biridir.
Əsrlər boyu formalaşan zəngin maddi və mənəvi mədəniyyətə, özünəməxsus folklora, dünyaca məşhur milli mətbəx ənənələrinə, eləcə də Budapeştin möhtəşəm memarlığı daxil olmaqla UNESCO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısına daxil edilmiş çoxsaylı tarixi və mədəni abidələrə malik olan macar xalqı öz köklərinə sadiqliyi ilə seçilir. Eyni zamanda bünövrəsi Altay-Turan və tarixi-etnik yaxınlıq zəminində qurulan, dil və mədəniyyət ortaqlığına söykənən sarsılmaz dostluq telləri Azərbaycan və macar xalqlarını bir-birinə sıx bağlayır. Bu tarixi yaxınlıq müasir dövrdə strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksələrək Macarıstanı Azərbaycanın Avropa siyasətində, enerji təhlükəsizliyində və Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində qoca qitədə en etibarlı və mühüm müttəfiqinə çevirmişdir.
Macar xalqının tarixi həm də onun müstəqillik və azadlıq uğrunda qanlı mübarizələrinə şahidlik etmişdir. 1956-cı il Macar İnqilabı İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrdə Şərqi Avropada sovet totalitarizminə və hegemonluğuna qarşı yönəlmiş ilk ən böyük milli-demokratik kütləvi hərəkat idi. Baş verən inqilab və azadlıq mübarizəsi zamanı təqribən 3 min nəfər macar qətlə yetirilmişdir. Bu hərəkat nəinki Macarıstanın daxili siyasi mənzərəsini dəyişmiş, həm də soyuq müharibə dövründə sovet blokunun ideoloji və hərbi sütunlarına ağır zərbə vurmuşdur. Macar İnqilabı məğlubiyyətlə başa çatsa da, Şərq Blokunun ideoloji çökməsinin ilk ciddi carçısı oldu. 1989-cu ildə Macarıstanda kommunist rejiminin devrilməsindən sonra 23 oktyabr tarixi ölkədə milli bayram (İnqilab Günü) elan edildi.
Macarıstan son illər ərzində həm iqtisadi və geosiyasi, həm də texnoloji baxımdan özünəməxsus inkişaf dinamikası və strateji xəttilə seçilən Mərkəzi Avropa dövlətlərindən biridir. Onun iqtisadiyyatının əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri avtomobil sənayesi və maşınqayırmadır. Ölkə Avropada elektrik avtomobillərinin və batareyaların istehsalı üzrə aparıcı mərkəzlərdən birinə çevrilməkdədir. Macarıstan həm Qərb (xüsusilə Almaniya avtomobil nəhəngləri - BMW, Mercedes-Benz, Audi), həm də Şərq (Çin və Cənubi Koreya batareya və texnologiya nəhəngləri - CATL, BYD və s.) investisiyalarını ölkəyə cəlb edərək hər iki tərəflə balanslaşdırılmış iqtisadi tərəfdaşlıq qurur. Ölkənin xarici ticarət dövriyyəsinin böyük hissəsi Avropa İttifaqı ölkələrinin payına düşür. Macarıstan Aİ və NATO üzvü olmasına baxmayaraq, "Şərqə açılım" siyasəti çərçivəsində Asiya, TDT ölkələri və Yaxın Şərq ilə sıx əlaqələr saxlayır.
2025-2026-cı illərdə Azərbaycan ilə Macarıstan arasındakı ikitərəfli münasibətlər keyfiyyətcə yeni mərhələyə - dərinləşmiş strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlmişdir. Rəsmi Budapeşt və Bakı arasında siyasi dialoq ali və yüksək səviyyələrdə intensiv şəkildə davam etdirilmiş, iqtisadi, enerji, təhsil və mədəniyyət sahələrində əldə olunan razılaşmalar praktiki müstəviyə keçmişdir. İki ölkə arasında indiyədək 50-dən çox saziş, müqavilə və digər rəsmi sənəd imzalanmışdır ki, bunlar da həyatın müxtəlif sahələrində qarşılıqlı əməkdaşlıq üçün əlverişli hüquqi baza və münbit zəmin yaradır.
Ötən dövr ərzində iki ölkə rəhbərləri arasındakı sıx dialoq Azərbaycan və Macarıstan arasında dövlətlərarası əlaqələrin strateji səviyyəyə yüksəlməsində əsas hərəkətverici qüvvə olmuşdur. Prezident İlham Əliyevin Macarıstana münasibətdə yeritdiyi ardıcıl və uzaqgörən xarici siyasət nəticəsində qarşılıqlı münasibətlər qısa zaman kəsiyində strateji səviyyəyə yüksəlmişdir. Belə ki, 2014-cü ildə liderlər tərəfindən "Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə", 2023-cü ilin yanvarında isə bu münasibətləri daha da dərinləşdirən "Genişləndirilmiş Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə" imzalanmışdır. Bütün bunlar qarşılıqlı münasibətlərdə faydalı əməkdaşlığın sürətlə inkişafına davamlı təkan vermişdır.
2025-2026-cı illərdə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi və Macarıstan Dövlət Assambleyası (Parlamenti) arasında münasibətlər strateji tərəfdaşlıq, intensiv parlament diplomatiyası və qarşılıqlı dəstək müstəvisində yüksək dinamika ilə davam etmişdir. Milli Məclisin Sədri Sahibə Qafarova və Macarıstan Dövlət Assambleyasının Sədri Laslo Köver, eləcə də parlamentin vitse-spikeri Şandor Lejak səviyyəsində ikitərəfli görüşlər və təmaslar keçirilmişdir. Müzakirələrdə strateji dialoqun dərinləşdirilməsi, ikitərəfli qanunvericilik təcrübəsinin mübadiləsi və regional təhlükəsizlik məsələləri ön plana çəkilmişdir.
Ötən dövr ərzində Macarıstanın TÜRKPA-da müşahidəçi statusuna malik olması parlamentlərarası çoxtərəfli əməkdaşlığı daha da gücləndirmişdir. Azərbaycan və Macarıstan nümayəndə heyətləri assambleyanın tədbirlərində ortaq maraqlardan çıxış etmişlər. İkitərəfli əlaqələr həmçinin TDT çərçivəsində (Macarıstanın müşahidəçi statusu ilə) və Avropa İttifaqı təsisatları səviyyəsində uğurlu birgə fəaliyyət təşkil edir. Hazırda Macarıstan Aİ daxilində Azərbaycanın haqlı mövqeyinin və enerji siyasətinin fəal müdafiəçilərindən biri rolunu oynamaqdadır.
2025-2026-cı illərdə iki ölkə arasında əməkdaşlığın lokomotivini şübhəsiz ki, energetika sektoru təşkil etmişdir. Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyindəki rolunun artması fonunda Macarıstana təbii qaz tədarükü uğurla həyata keçirilir. Bu çərçivədə 2025-ci il üzrə Macarıstana təxminən 400 milyon kubmetr qaz çatdırılmış və nəql prosesi "Cənub qaz dəhlizi" vasitəsilə həyata keçirilmişdir. Bakı ilə Budapeşt arasında imzalanmış uzunmüddətli sazişlər Macarıstanın enerji balansının şaxələndirilməsində və sabitliyinin təmin olunmasında mühüm rol oynayır.
Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan arasında "yaşıl enerji" (Qara dənizin dibi ilə ötürüləcək kabel layihəsi) təşəbbüsü 2025-2026-cı illərdə də aktual müzakirə və texniki-iqtisadi əsaslandırma mərhələlərində irəliləməkdədir. Macarıstan bu layihə vasitəsilə Xəzər hövzəsinin "yaşıl enerji"sini mərkəzi Avropaya daşımaq niyyətində qətiyyətlidir. Həmçinin Macarıstanın aparıcı enerji şirkətlərinin Azərbaycanın qurudakı neft-qaz yataqlarının işlənilməsində və müvafiq layihələrdə podratçı-tərəfdaş qismində iştirakı ilə bağlı praktiki addımlar atılmışdır.
Macarıstan ilə Azərbaycan arasında iqtisadi və ticarət əlaqələri son illərdə dinamik şəkildə inkişaf etməkdədir. Macarıstanın Azərbaycana ixrac etdiyi əsas məhsul qruplarına aşağıdakılar daxildir: dərman vasitələri, preparatlar, tibb avadanlıqları və alətləri. Azərbaycana həmçinin kənd təsərrüfatı və qida sənayesi sahəsində məhsullar ixrac olunur.
Azərbaycanın Macarıstana ixrac etdiyi əsas məhsul və əmtəə qruplarına aşağıdakılar daxildir: enerji və neft-qaz məhsulları. Belə ki, Azərbaycan "Cənub qaz dəhlizi" vasitəsilə Macarıstana təbii qaz ixracına başlayaraq bu ölkənin enerji təchizatında mühüm rol oynayır. İxracın ümumi dəyərində böyük paya sahib olan neft və emal olunmuş neft yanacaqlarıdır. Azərbaycan sənaye kompleksində istehsal olunan azotlu gübrələr Macarıstanın kənd təsərrüfatı sektoruna ixrac edilən əsas qeyri-neft məhsullarındandır. Azərbaycanın kimya və polimer sənayesi məhsullarına da macar bazarlarında böyük tələbat vardır.
Azərbaycan-Macarıstan Birgə İqtisadi Komissiyasının fəaliyyəti çərçivəsində həm 2025-ci il, həm də 2026-cı illərdə mütəmadi olaraq biznes-forumlar keçirilmiş, qarşılıqlı sərmayə qoyuluşları stimullaşdırılmışdır. Macarıstan şirkətləri Azərbaycanda (xüsusilə azad olunmuş ərazilərdəki layihələrdə və sənaye zonalarında) texnoloji təcrübələrini bölüşməkdə maraqlı təmsil olunurlar.
İki ölkə arasındakı münasibətlərin ən güclü tərəflərindən biri xalqlararası körpülərdir, yəni humanitar, təhsil və mədəni əlaqələrdir. Hər il yüzlərlə azərbaycanlı tələbənin Macarıstanın nüfuzlu universitetlərində dövlət təqaüdü ilə təhsil alması proqramı 2025-2026-cı illərdə də uğurla davam etdirilmişdir.
Azərbaycan ilə Macarıstan arasında ikitərəfli münasibətlərin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlməsi digər sahələrlə yanaşı, turizm əlaqələrinin də ardıcıl inkişafına zəmin yaratmışdır. Turizm axınının artmasında ən mühüm amillərdən biri birbaşa hava nəqliyyatının mövcudluğudur. Belə ki, aşağıbüdcəli Macarıstan aviaşirkəti ("Wizz Air") Bakıdan müxtəlif Avropa və Yaxın Şərq istiqamətlərinə birbaşa uçuşlar həyata keçirməklə Azərbaycanın turizm və nəqliyyat infrastrukturunun genişlənməsinə töhfə verir.
Bakıda və Budapeştdə növbəli şəkildə təşkil olunan Macarıstan günləri və ya Azərbaycan mədəniyyəti həftələri çərçivəsində rəsmi konsertlər, teatr nümayişləri və rəsmi nümayəndəliklərin iştirakı ilə mədəni tədbirlər keçirilir. Budapeştdə və Bakıda keçirilən qarşılıqlı mədəniyyət günləri, kulinariya təqdimatları və turizm sərgiləri ölkələrin turizm potensialının tanıdılmasında mühüm rol oynayır.
Macar ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin bir çox əsəri müxtəlif dövrlərdə Azərbaycan dilinə tərcümə olunaraq oxuculara təqdim edilmişdir. Klassik poeziyadan müasir dramaturgiya və uşaq ədəbiyyatına qədər bir sıra tanınmış macar müəlliflərinin əsərləri dilimizə çevrilmişdir.
Eyni zamanda Azərbaycan ədəbiyyatının klassik və müasir nümayəndələrinin bir çox əsəri macar dilinə tərcümə olunaraq nəşr edilmişdir. Mirzə Fətəli Axundzadənin 6 komediyası və "Aldanmış kəvakib" povesti Mariya Keneşi tərəfindən macar dilinə tərcümə olunaraq Budapeştdə nəşr edilmişdir. Dahi şair Nizami Gəncəvinin "Xəmsə" poemasından parçalar, xüsusilə "Leyli və Məcnun" və "Yeddi gözəl" poemalarından epizodlar macar şərqşünasları tərəfindən macar dilinə çevrilmişdir. Həmçinin dahi şair Məhəmməd Füzulinin qəzəlləri və dastanlarından nümunələr macar dilindəki türk poeziyası antologiyalarına daxil edilmişdir.
Son illərin mənzərəsi göstərir ki, Azərbaycan-Macarıstan münasibətləri, sadəcə, ənənəvi diplomatik çərçivədən çıxaraq çoxşaxəli və etibarlı strateji tərəfdaşlıq nümunəsinə çevrilmişdir. Qlobal çağırışların, enerji təhlükəsizliyi böhranlarının və geosiyasi dəyişikliklərin fonunda rəsmi Bakı və Budapeşt bir-biri üçün etibarlı tərəfdaş olaraq qalır, həm ikitərəfli müstəvidə, həm də beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlığı ardıcıl şəkildə yüksələn xətlə inkişaf etdirirlər. Bu strateji əməkdaşlıq Cənubi Qafqaz regionu ilə Avropa arasında siyasi, iqtisadi və mənəvi körpü rolunu oynayır.
Atamoğlan MƏMMƏDLİ,
BDU-nun dosenti
jpg_1792672548.jpg)
