Ürək sağlamlığı insan yaşamı üçün ən vacib şərtdir. Müasir tibb ürək-damar xəstəliklərinin birdən-birə yaranmadığını, illər ərzində səssiz şəkildə inkişaf etdiyini göstərir. Son illərdə aparılan genişmiqyaslı tədqiqatlar risk faktorlarının düşündüyümüzdən daha erkən yaşlarda formalaşmağa başladığını sübut edir. Ürək-damar xəstəlikləri riskinin 30 yaşların ortalarından etibarən artmağa başlaması bu sahədə profilaktikanın daha erkən dövrdə aparılmasının vacibliyini ön plana çıxarır.
Ürək hər gün təxminən 7500 litr qanı bədən boyunca dövr etdirərək oksigen və qida maddələrini daşıyır, tullantıları xaric edir və bədən temperaturunu tənzimləyir. Bu qədər mühüm funksiyalara baxmayaraq, ürək müxtəlif risk faktorlarına qarşı həssasdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, ürək-damar xəstəlikləri dünya üzrə ölümün əsas səbəbidir və bütün ölümlərin təxminən üçdəbirini təşkil edir. Bu ölümlərin böyük hissəsinin vaxtında profilaktika və risk faktorlarının idarə edilməsi ilə qarşısını almaq mümkündür.
ABŞ-də aparılmış uzunmüddətli bir araşdırma 18-30 yaşarası 5112 sağlam insanın tibbi göstəricilərini orta hesabla 34 il ərzində izləyərək mühüm nəticələr ortaya qoyub. Müşahidələr zamanı ürək-damar xəstəlikləri, insult və ürək çatışmazlığı halları qiymətləndirilib. Nəticələr göstərib ki, kişilərdə ürək-damar xəstəlikləri riski təxminən 35 yaşdan etibarən sürətlənir. Qadınlarda isə risk daha gec yaşlarda özünü göstərir. Statistikaya görə, ürək-damar xəstəliklərinin 5 faizlik yayılma həddi kişilərdə qadınlardan təxminən yeddi il əvvəl baş verir. Bu fərqin əsas səbəblərindən biri ürək tutmalarının ən çox yayılmış səbəbi sayılan koronar ürək xəstəliyidir. Bu xəstəlik zamanı damarların divarında yağ yığıntıları əmələ gəlir və qan axını məhdudlaşır. Nəticədə ürək əzələsi kifayət qədər oksigen ala bilmir və infarkt riski artır.
Uzun illər ərzində ürək xəstəliyi riskini qiymətləndirmək üçün qan xolesterolunun ölçülməsi "qızıl standart" hesab edilirdi. Lakin müasir elmi yanaşmalar göstərir ki, bu göstərici hər zaman riskləri tam əks etdirmir. Standart lipid profilləri bəzən normal görünsə də, damar daxilində təhlükəli proseslər davam edə bilər.
Yeni tədqiqatlar göstərir ki, ürək-damar riskini qiymətləndirərkən yalnız xolesterolun miqdarı deyil, onu daşıyan hissəciklərin sayı daha vacib göstəricidir. Apolipoprotein B (ApoB) və lipoprotein(a) kimi biomarkerlərin ölçülməsi risklərin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə kömək edir. Çalmers Texnologiya Universiteti və Harvard Universitetinin rəhbərliyi ilə 200 mindən çox insan üzərində aparılan araşdırma xolesterolu daşıyan hissəciklərin sayının, xolesterolun ümumi miqdarından daha əhəmiyyətli olduğunu ortaya qoyub. Bu yanaşmaya görə, damar divarlarında ilişib qala bilən hissəciklərin sayı artdıqca ateroskleroz riski yüksəlir.
Xolesterol orqanizm üçün zəruri maddədir. O, hüceyrə quruluşunun formalaşmasında və hormonların sintezində mühüm rol oynayır. Lakin həddindən artıq olduqda damar divarlarında toplanaraq aterosklerotik lövhələr yaradır. Bu lövhələr parçalandıqda infarkt və ya insult baş verə bilər. Problemin əsas tərəfi isə ondan ibarətdir ki, mövcud testlər çox vaxt xolesterolun miqdarını ölçür, lakin onu daşıyan hissəciklərin sayını müəyyən etmir.
Ürək-damar xəstəliklərinin geniş yayılması həyat tərzi ilə sıx əlaqəlidir. Fiziki hərəkətsizlik, qeyri-sağlam qidalanma, artıq çəki və xroniki stres ürək sağlamlığına mənfi təsir göstərən əsas amillər sırasındadır. Müasir həyat tərzi insanların uzun saatlar masa arxasında, avtomobildə və ya ekran qarşısında hərəkətsiz qalmasına səbəb olur. Uzunmüddətli hərəkətsizlik ürək-damar xəstəlikləri və ümumi ölüm riskini artırır.
Bu kontekstdə biokinetika sahəsi profilaktika və reabilitasiyada mühüm rol oynayır. Biokinetika hərəkət elminin prinsiplərinə əsaslanaraq fərdi qiymətləndirmələr əsasında məşq proqramları hazırlayır. Məqsəd funksional qabiliyyəti artırmaq, əzələ-skelet sistemini gücləndirmək və ümumi fizioloji sağlamlığı yaxşılaşdırmaqdır. Biokinetik mütəxəssislər idmanı terapevtik vasitə kimi istifadə edərək fərdlərin ehtiyaclarına uyğun təhlükəsiz və klinik baxımdan uyğun məşq proqramları hazırlayırlar.
Tədqiqatlar müntəzəm fiziki aktivliyin qan təzyiqini aşağı saldığını, lipid profilini yaxşılaşdırdığını, qan şəkərini tənzimlədiyini və ürəyin daha səmərəli işləməsini təmin etdiyini göstərir. Bu səbəbdən idman ürək-damar xəstəliklərinin qarşısının alınmasında və idarə edilməsində əsas vasitələrdən biri hesab olunur.
Mövcud sağlamlıq tövsiyələrinə görə, həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli aerob fiziki fəaliyyət ürək sağlamlığını qorumaq üçün minimum standart sayılır. Sürətli gəzinti, velosipedsürmə və rəqs kimi fəaliyyətlər bu kateqoriyaya daxildir. Vaxt məhdud olduqda, məşqləri gündə üç dəfə 10 dəqiqə olmaqla bölmək də effektiv hesab olunur. Bundan əlavə, əzələləri gücləndirən fəaliyyətlərin həftədə ən azı iki gün yerinə yetirilməsi metabolik sağlamlığı yaxşılaşdırır və ürək-damar riskini azaldır.
Bir çox ürək-damar xəstəlikləri uzun müddət simptom vermədən inkişaf edir. Yüksək qan təzyiqi, qan şəkərinin artması və lipid pozuntuları çox vaxt ciddi hadisə baş verənə qədər aşkar olunmur. Bu səbəbdən xüsusilə 35 yaşdan yuxarı şəxslərin və ailəsində ürək xəstəliyi olanların ildə ən azı bir dəfə tibbi müayinədən keçməsi tövsiyə edilir. Hərəkətsizliklə yanaşı, düzgün duruşun qorunması, oynaq hərəkətliliyinin saxlanması və əzələ funksiyasının gücləndirilməsi də vacibdir. Müntəzəm dartınma, müqavimət və tarazlıq məşqləri əzələ-skelet sistemini dəstəkləyərək hərəkətsizliklə bağlı problemlərin qarşısını alır.
Xroniki stres də ürək sağlamlığı üçün ciddi risk faktorudur. Stres iltihabi prosesləri gücləndirir, qan təzyiqini artırır və zərərli vərdişlərin yaranmasına səbəb olur. İdman stresin idarə olunmasında təsirli vasitələrdən biridir. Fiziki fəaliyyət zamanı ifraz olunan endorfinlər əhvali-ruhiyyəni yaxşılaşdırır, ağrını azaldır və ümumi həyat keyfiyyətini artırır. Araşdırmalar aerobika və müqavimət məşqlərinin depressiya və narahatlıq simptomlarını azaltdığını göstərir.
Ürək sağlamlığını qorumaq yalnız xəstəlikləri müalicə etməklə deyil, onların qarşısını almaqla mümkündür. Risk faktorlarının erkən müəyyən edilməsi, müntəzəm tibbi nəzarət, sağlam qidalanma, fiziki aktivlik və stresin idarə olunması uzun-ömürlülüyün əsas şərtləridir.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
