Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində sürətli geopolitik dəyişikliklərin və yenidənqurma proseslərinin yaşandığı bir dövrdə Azərbaycan Respublikasının xarici siyasət prioritetləri regionda sülhün, təhlükəsizliyin və iqtisadi inteqrasiyanın təmin edilməsinə yönəlmişdir. Müstəqil xarici siyasət kursumuzun ən mühüm istiqamətlərindən biri Mərkəzi Asiya dövlətləri, xüsusilə də tarixi, mədəni və mənəvi tellərlə bağlı olduğumuz qardaş Özbəkistanla əlaqələrin dərinləşdirilməsidir. Xalqlarımızın ortaq etnik kökləri, dili, dini və çoxəsrlik mədəni bağları üzərində qurulan Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri bu gün özünün ən yüksək zirvəsinə ucalmışdır.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin və Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevanın 23–24 avqust 2026-cı il tarixlərində Özbəkistan Respublikasına reallaşdırdıqları dövlət səfəri xalqlarımızın qardaşlıq salnaməsində növbəti qızıl səhifəni açdı. Bu səfər təkcə iki ölkə arasındakı diplomatik əlaqələrin möhkəmlənməsi deyil, eyni zamanda Türk dünyasının inteqrasiyası və Cənubi Qafqaz – Mərkəzi Asiya geosiyasi məkanında strateji balansın formalaşması baxımından müstəsna əhəmiyyət kəsb edir.
Qlobal geosiyasi sistemin yenidən formalaşdığı, beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin ciddi sınaqlarla üzləşdiyi indiki həssas mərhələdə Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın iki aparıcı dövlətinin nümayiş etdirdiyi bu sarsılmaz birlik Avrasiya məkanında yeni, praqmatik güc və sabitlik mərkəzinin rəsmi təsdiqidir. Səfər çərçivəsində Daşkənddə keçirilən Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclası və qəbul edilən qərarlar Bakı ilə Daşkəndin regional inteqrasiya proseslərinə böyük strateji baxışını əks etdirir.
Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya regionlarının qarşılıqlı inteqrasiyası Türk Dünyasının qlobal güc mərkəzinə çevrilməsi prosesində həlledici rola malikdir. Azərbaycan və Özbəkistan bu geosiyasi arxitekturanın iki əsas sütununu təşkil edir. Səfər zamanı əldə olunmuş razılaşmalar təkcə ikitərəfli əlaqələrin inkişafına deyil, həm də Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) institusional dayaqlarının möhkəmlənməsinə, region ölkələrinin iqtisadi və təhlükəsizlik suverenliyinin qorunmasına xidmət edir.
Hüquqi və siyasi müstəvidə unikal addım: "Əbədi Dostluq haqqında Müqavilə":
Azərbaycan və Özbəkistan liderləri – Prezident İlham Əliyev və Prezident Şavkat Mirziyoyev arasında mövcud olan yüksək səviyyəli şəxsi dostluq, qarşılıqlı etimad və siyasi iradə dövlətlərarası əlaqələrin hərəkətverici qüvvəsidir.
Məlum olduğu kimi, Azərbaycan ilə Özbəkistan arasında "Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə" 2024-cü ildə Daşkənddə imzalanmış və hər iki ölkənin parlamentləri tərəfindən ratifikasiya edilərək hüquqi qüvvəyə minmişdi. Əlaqələrin bu ali müttəfiqlik təməli üzərində gələcək nəsillərə ötürüləcək strateji hədəflərini müəyyən edən növbəti fundamental sənəd məhz 23 avqust 2026-cı il tarixində imzalanan "Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında Əbədi Dostluq haqqında Müqavilə" oldu.
Bu müqavilə sadəcə növbəti diplomatik sənəd deyil. Azərbaycan diplamatiyasında ilk dəfə olaraq tərəfdaş dövlətlə münasibətlər məhz "Əbədi dostluq" statusu ilə hüquqi olaraq rəsmiləşdirilir. Müqavilə iki qardaş dövlətin gələcək nəsillərinin də bir-birinə qırılmaz tellərlə bağlı olacağını, xarici siyasət, təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və mədəniyyət sahələrində vahid strateji xətlə hərəkət edəcəyini təsbit edir:
* Strateji öhdəlik: Müqavilə iki dövlət arasında formalaşmış sarsılmaz etimadı qanunvericilik müstəvisində gələcək onilliklər üçün institusionallaşdırır.
* Suverenlik və ərazi bütövlüyünə sarsılmaz dəstək: Tərəflər bir-birinin müstəqilliyini, suverenliyini və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində ərazi bütövlüyünü tam dəstəklədiklərini bir daha hüquqi baxımdan təsdiqləyirlər.
* Xarici siyasət koordinasiyası: BMT, TDT, ATƏT və İƏT çərçivəsində milli maraqlara toxunan bütün məsələlərdə vahid cəbhədən çıxış etmək mexanizmi dərinləşdirilir.
Səfərin mənəvi ucalığını nümayiş etdirən ən mühüm hadisə isə Prezident İlham Əliyevin rəsmi Sərəncamı ilə Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin iki ölkə arasında dostluq, qardaşlıq və müttəfiqlik əlaqələrinin inkişafındakı müstəsna xidmətlərinə görə ölkəmizin ən ali mükafatı – "Heydər Əliyev" ordeni ilə təltif edilməsi və mükafatın Daşkənddə təqdim olunması oldu. Eyni zamanda Azərbaycan dövlət başçısının Özbəkistanın yüksək "Dostluq" ordeni ilə təltif edilməsi liderlər və xalqlar arasındakı qarşılıqlı etimadın və səmimiyyətin ən ali göstəricisidir.
Səfər proqramı çərçivəsində Daşkənddəki Müstəqillik abidəsinin və Ümummilli Lider Heydər Əliyevin adını daşıyan meydanın ziyarət edilməsi, həmçinin tarixi Buxara şəhərinə gəliş ölkələrimiz arasındakı dərin tarixi-mədəni kökləri bir daha nümayiş etdirmişdir.
İqtisadi və investisiya əməkdaşlığı: real hədəflər və layihələr
İki ölkə arasında hədəflənən əsas məqsədlərdən biri iqtisadi əməkdaşlıq potensialını tam reallaşdırmaq və ticarət dövriyyəsini dəfələrlə artırmaqdır. Prezidentin səfəri zamanı iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrini əhatə edən layihələr geniş təhlil olunmuş və konkret fəaliyyət planları müəyyənləşdirilmişdir.
Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasında iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi, qarşılıqlı ticarətin həcminin artırılması və irimiqyaslı investisiya layihələrinin icrası istiqamətində çox konkret hədəflər müəyyənləşdirilmişdir:
* 1 Milyard dollarlıq ticarət hədəfi: İki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin qısa müddətdə 1 milyard dollara çatdırılması üçün tarif və qeyri-tarif məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılmasını nəzərdə tutan yeni Yol Xəritəsi təsdiqlənmişdir.
* İnvestisiya Fondunun Resursları: Müştərək layihələri maliyyələşdirən Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Fondunun kapital imkanlarının artırılması, maşınqayırma, tekstil, kimya sənayesi və kənd təsərrüfatı klasterlərinin inkişafına yönələn investisiya portfelinin genişləndirilməsi təsdiqlənmişdir.
* Energetika sektorunda əməkdaşlıq: SOCAR-ın Özbəkistanda yeni layihələri, ənənəvi enerji ilə yanaşı, bərpa olunan enerji ("yaşıl enerji") keçidi sahəsində təcrübə mübadiləsi və birgə layihələrin icrası strateji əhəmiyyət daşıyır.
İqtisadi əlaqələrin yeni mərhələsində sadə ticarət əməliyyatlarından birgə istehsal və sənaye kooperasiyasına keçid əsas hədəf olaraq müəyyən edilmişdir. Özbəkistanın zəngin xammal və istehsal təcrübəsi ilə Azərbaycanın əlverişli infrastruktur və tranzit imkanları bir-birini mükəmməl şəkildə tamamlayır..
Zəngəzur dəhlizi və Mərkəzi Asiyanın Qərbə açılan yeni qapısı
Cənubi Qafqazda yaranmış yeni geopolitik reallıqlar fonunda Zəngəzur dəhlizinin açılması məsələsi iki ölkə arasındakı nəqliyyat strategiyasının əsas sütunlarından birinə çevrilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin irəli sürdüyü bu transmilli layihə təkcə region ölkələri üçün deyil, dənizə birbaşa çıxışı olmayan Özbəkistan kimi Mərkəzi Asiyada yerləşən dövlətlər üçün də həyati əhəmiyyət daşıyır.
* Tranzit marşrutlarının diversifikasiyası: Zəngəzur dəhlizi Özbəkistan məhsullarının Türkiyə və Avropa bazarlarına çatdırılmasında məsafəni və daşıma xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq.
* Logistik təhlükəsizlik: Qlobal təchizat zəncirində yaranan problemlər fonunda bu dəhliz alternativ və təhlükəsiz bir marşrut kimi Avrasiya ticarət xəritəsini yenidən formalaşdırır.
Rəqəmsal transformasiya və yaşıl iqtisadiyyat çağırışları
Dövlət başçılarının Daşkənd görüşündə gələcəyə hesablanmış ən mühüm istiqamətlərdən biri də rəqəmsal inkişaf və ekoloji dayanıqlılıqdır. Həm Azərbaycan, həm də Özbəkistan rəqəmsal hökumət mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi və ağıllı şəhərsalma konsepsiyasının tətbiqi üzrə regionda lider mövqedədirlər.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən "Ağıllı kənd" və "Ağıllı şəhər" modelləri, eyni zamanda Özbəkistanda icra olunan texnoloji islahatlar iki ölkə arasında vahid innovasiya mühitinin yaradılmasına imkan verir. Eyni zamanda, qlobal iqlim dəyişikliyi fonunda su ehtiyatlarının idarə olunması və alternativ enerji mənbələrinin yaradılması ölkələrimizin uzunmüddətli iqtisadi təhlükəsizliyini təmin edən başlıca faktordur.
Orta Dəhliz: Avrasiyanın nəqliyyat şah damarı
Qlobal logistik marşrutların təhlükəsizlik sınağından keçdiyi bir dövrdə, Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun (Orta Dəhliz) inkişafı Daşkənd danışıqlarının əsas geostrateji mövzularından biri olmuşdur.
Bakı və Daşkənd dəmir yollarının rəqəmsallaşdırılması, gömrük və sərhəd-keçid prosedurlarının sadələşdirilməsi, yükdaşımalar üçün vahid və güzəştli tarif siyasətinin tətbiqi istiqamətində mühüm razılaşmalar əldə edilib. İnşası fəal fəaliyyət mərhələsinə qədəm qoyan Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolunun Xəzər dənizi və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu vasitəsilə birləşdirilməsi layihəsi Özbəkistanı qlobal bazarlara bağlayır, Azərbaycanın isə strateji tranzit qovşağı statusunu möhkəmləndirir. "Yaşıl dəhliz" sistemlərinin tətbiqi yük keçidlərinin sürətini iki dəfə artırmağa imkan verəcəkdir.
Humanitar İnteqrasiya
Səfər çərçivəsində Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın iştirakı iki ölkə arasındakı münasibətlərin humanitar, mədəni və sosial dimensiyalarını daha da zənginləşdirmişdir. Mehriban xanım Əliyevanın Özbəkistanın Birinci xanımı Ziroatxon Mirziyoyeva ilə keçirdiyi görüşlər və birgə mədəni tədbirlərdə iştirakı xalqlarımız arasında mənəvi bağların möhkəmlənməsinə xüsusi töhfə vermişdir.
Heydər Əliyev Fondunun rəhbəri kimi Birinci vitse-prezidentin mədəni irsin qorunması, təhsil, elm və incəsənət sahələrində təşəbbüsləri Özbəkistanda da yüksək qiymətləndirilir. Özbəkistan tərəfindən qarşılıqlı humanitar layihələrin həyata keçirilməsi Mehriban xanım Əliyevanın rəhbərlik etdiyi fondun təşviq etdiyi dostluq və həmrəylik fəlsəfəsinin bariz nümunəsidir. Birinci vitse-prezidentin bu səfərdə fəal iştirakı Azərbaycanın "yumşaq güc" diplomatiyasının uğurunu bir daha sübut etdi. Mədəni diplomatiya iki xalqın bir-birinə daha da yaxınlaşmasında, ortaq irsin təbliğində və gənc nəsillər arasında həmrəyliyin möhkəmlənməsində mühüm funksiyanı yerinə yetirir.
İki ölkənin birinci xanımlarının iştirakı ilə keçirilən mədəniyyət proqramları və təhsil layihələri xalqlarımızın mənəvi yaxınlığını daha da dərindən nümayiş etdirir:
* Daşkənddə "Azərbaycan" Parkı: Səfər çərçivəsində Daşkənd şəhərində "Azərbaycan" parkının təməlinin qoyulması iki ölkə arasında mədəni-mənəvi bağlılığın daha bir parlaq rəmzinə çevrilmişdir.
* Füzulidə Mirzə Uluqbəy Məktəbi: Özbəkistan dövlətinin qardaşlıq töhfəsi olaraq işğaldan azad edilmiş Füzuli şəhərində inşa etdiyi Mirzə Uluqbəy adına 1 nömrəli tam orta məktəblə başlayan bu mənəvi körpü, bu gün Daşkənddə və Bakıda keçirilən qarşılıqlı elm və mədəniyyət günləri ilə davam edir.
* Elmi və Akademik İrs: Nizami Gəncəvinin və Əlişir Nəvainin fəlsəfi mirası bu gün hər iki paytaxtın elmi dairələri tərəfindən birgə araşdırılır. Universitetlərarası mübadilə proqramları və birgə tədqiqat mərkəzləri gənc nəslin ortak dəyərlər ruhunda yetişməsinə xidmət edir.
Müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində strateji dialoq
Müasir dünyada baş verən mürəkkəb proseslər, xüsusən də regional münaqişələr və qlobal güclərin toqquşması milli təhlükəsizlik məsələlərini hər zaman aktual edir. Səfər zamanı iki ölkə arasında təhlükəsizlik, müdafiə sənayesi və hərbi-texniki sahədə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi diqqət mərkəzində olmuşdur.
Silahlı qüvvələr arasında birgə təlimlərin keçirilməsi, hərbi təhsil müəssisələrində mübadilə proqramlarının genişləndirilməsi və terrorizm, ekstremizm, eləcə də kibertəhlükəsizlik təhdidlərinə qarşı vahid mübarizə doktrinasının formalaşdırılması ölkələrimizin suverenliyinin qorunması üçün mühüm qarant rolunu oynayır.
Qlobal geosiyasi təsir: Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya vahid güc mərkəzi kimi
Azərbaycan və Özbəkistanın nümayiş etdirdiyi bu müttəfiqlik modeli sadəcə ikitərəfli çərçivə ilə məhdudlaşmır. Bu, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionlarının vahid bir geostrateji blok kimi formalaşması deməkdir.
Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat koridorlarının kəsişməsində yerləşən bu iki regionun inteqrasiyası Avrasiya məkanında yeni iqtisadi və siyasi cazibə mərkəzi yaradır. Dövlət başçısının Özbəkistana dövlət səfəri bu qlobal prosesin sürətlənməsinə, Türk Dövlətləri Təşkilatının güclənməsinə və regionumuzun dünya siyasətindəki çəkisinin artmasına xidmət edir.
Gələcəyə inamla addımlayan ittifaq
Ölkə rəhbərinin Özbəkistana dövlət səfəri Azərbaycanın xarici siyasətində növbəti böyük diplomatik uğurdur. Bu tarixi dövlət səfəri ölkələrimizin uzunmüddətli təhlükəsizliyinə, iqtisadi rifahına və regional nüfuzuna xidmət edən tarixi bir dönüş nöqtəsidir. Səfər zamanı əldə olunmuş razılaşmalar, imzalanmış müttəfiqlik və əbədi dostluq müqavilələri göstərir ki, Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri sarsılmaz birliyə çevrilmişdir. Bakı və Daşkənd bu gün qlobal çağırışlara qarşı çiyin-çiyinə, vahid güc mərkəzi olaraq addımlayır.
Bu strateji tərəfdaşlıq xalqlarımızın rifahına, ölkələrimizin suverenliyinin möhkəmlənməsinə və regionumuzun çiçəklənməsinə xidmət etməyə davam edəcəkdir.
Asif ƏSGƏROV,
Milli Məclisin deputatı
