Miqren dünyada bir milyarddan çox insanın həyatına təsir edən və çox zaman sadəcə şiddətli baş ağrısı kimi qəbul edilən ciddi nevroloji xəstəlikdir. Bu narahatlıq yalnız ağrı ilə məhdudlaşmır, beyində baş verən mürəkkəb bioloji proseslər, sinir sistemindəki həssaslıq və ətraf mühit faktorları bu xəstəliyin əsasını təşkil edir. Miqren insanların gündəlik həyat keyfiyyətini, iş qabiliyyətini və sosial münasibətlərini ciddi şəkildə zəiflədən əsas sağlamlıq problemlərindən biri hesab olunur.
Miqren tutmaları, adətən, döyünən xarakterli başağrısı ilə başlayır. Bu ağrılar bir neçə saatdan bir neçə günə qədər davam edə, ürəkbulanma, qusma, işığa və səsə qarşı yüksək həssaslıq, başgicəllənmə və diqqət pozğunluğu ilə müşayiət oluna bilər. Bəzi xəstələrdə tutmadan əvvəl və ya tutma zamanı görmə pozğunluqları, gözdə işıq çaxmaları, dalğalanmalar və ya görmə sahəsində qaranlıq nöqtələr meydana çıxır. Miqren əlamətləri hamıda eyni formada özünü göstərmir və bu da xəstəliyin müalicəsini çətinləşdirir.
Bu xəstəlikdə genetik meyillilik mühüm rol oynanır. Statistik göstəricilərə görə, miqren xəstələrinin təxminən 75 faizi qadınlardır. Uşaqlarda da rast gəlinən bu xəstəlik bəzən klassik başağrısı şəklində deyil, şiddətli qarın ağrısı və ürəkbulanma ilə özünü göstərir. Miqren ay ərzində 15 dəfədən az baş verərsə, epizodik, 15 dəfədən çox olarsa, xroniki kimi təsnif edilir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, miqrenin müalicəsinin bu qədər çətin olmasının əsas səbəbi onun insandan insana çox fərqli olmasıdır. Bəzi xəstələr sadə ağrıkəsicilərlə rahatlıq tapsa da, digərləri hətta miqren üçün xüsusi hazırlanmış dərmanlara belə reaksiya vermirlər. Üstəlik, ağrıkəsicilərin tez-tez və nəzarətsiz istifadəsi "dərmanların həddindən artıq istifadəsi nəticəsində yaranan başağrısı" adlanan vəziyyətə səbəb olaraq miqreni daha da ağırlaşdırır.
Son illərdə aparılan araşdırmalar iqlim dəyişikliyinin də miqren tutmalarına təsir etdiyini göstərir. Temperaturun yüksəlməsi, qəfil hava dəyişiklikləri, atmosfer təzyiqinin dalğalanması və hava çirkliliyi miqren üçün şərait yaradır. Nevroloqlar bildirirlər ki, iqlim dəyişikliyi miqrenə birbaşa səbəb olmasa da, bu xəstəliyə meyilli insanlarda tutmaların daha tez və daha ağır şəkildə baş verməsinə şərait yaradır. Miqren halları son 30 ildə say baxımından ciddi artım göstərməsə də, onun məhsuldarlığa və gündəlik həyata təsiri əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlib. Araşdırmalar göstərir ki, 2005-2018-ci illər arasında miqren səbəbindən yaranan iş qabiliyyəti itkisi təxminən iki dəfə artıb. Bu, miqrenin təkcə tibbi deyil, eyni zamanda sosial və iqtisadi problem olduğunu da ortaya qoyur.
Miqren tədqiqatlarında dönüş nöqtələrindən biri 1990-cı illərdə CGRP-nin (Kalsitonin Gen Əlaqəli Peptid) kəşfi oldu. Miqren və klaster baş ağrıları zamanı səviyyəsi yüksələn bu maddə neyrogen iltihab yaradaraq damarların şişməsinə və şiddətli ağrılara səbəb olur. Bu kəşf miqrenin bioloji mexanizmlərini anlamaqda mühüm rol oynadı və yeni müalicə üsullarına yol açdı.
Hazırda bazarda CGRP-ni birbaşa bloklayan və ya onun sinir hüceyrələrinə təsirinə maneə törədən səkkiz fərqli dərman mövcuddur. Tədqiqatlar bu dərmanları qəbul edən xəstələrin əhəmiyyətli bir hissəsində miqren tutmalarının tezliyinin ciddi şəkildə azaldığını göstərir. Lakin bu müalicə də universal deyil. Bəzi xəstələr, xüsusilə vestibulyar miqrendən əziyyət çəkənlər, CGRP müalicəsindən yalnız qısa müddətli fayda görürlər. Bu xəstələr boyunlarının yan tərəfinə yerləşdirilən kiçik neyromodulyasiya cihazından istifadə edirlər. Bu cihaz sinirləri elektrik impulsları ilə stimullaşdıraraq miqren tutmalarının qarşısını nisbətən alır.
Əvvəllər yalnız estetik məqsədlərlə istifadə edilən botoks da son illərdə miqren müalicəsində təsirli vasitə kimi ön plana çıxıb. Baş və boyun nahiyəsinə edilən çoxsaylı botoks inyeksiyaları bəzi xroniki miqren xəstələrində tutmaların tezliyini 50 faizdən çox azalda bilir. Tədqiqatlar göstərir ki, bu üsul təkcə əzələləri rahatlatmır, eyni zamanda sinir uclarından CGRP-nin sərbəst buraxılmasını da azaldır. Lakin bu müalicənin mütləq şəkildə miqren üzrə ixtisaslaşmış həkimlər tərəfindən aparılması tövsiyə olunur.
Dərmanlara cavab verməyən və ya hamiləlik kimi səbəblərlə dərman qəbul edə bilməyən xəstələr üçün mexaniki və elektrik əsaslı müalicə üsulları getdikcə daha çox istifadə olunur. Boyun, alın və ya qol nahiyəsindən sinirləri stimullaşdıran cihazlar beynin ağrı yollarını yenidən tənzimləməyi hədəfləyir. Bundan əlavə, burun daxilinə yerləşdirilən titrəyən şar tipli cihazlar üzərində də tədqiqatlar aparılır. Bu metodun trigeminal sinirə və beynin arxa hissəsindəki neyron şəbəkələrinə dolayı təsir göstərərək ağrını azaltdığı düşünülür, lakin mexanizm hələ tam aydınlaşdırılmayıb.
Mütəxəssislər miqren müalicəsində həyat tərzi faktorlarının rolunu xüsusilə vurğulayırlar. Yuxu rejiminin qorunması, balanslı qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik, meditasiya, fizioterapiya, stresin idarə olunması və psixoloji dəstək müalicənin vacib hissəsini təşkil edir. Mütəxəssislərin fikrincə, miqren müalicəsinin "qızıl dövrü" hələ tam çatmayıb. Lakin dərmanlardan tutmuş neyromodulyasiya cihazlarına, botoksdan həyat tərzi dəyişikliklərinə qədər seçimlərin sürətlə artması milyonlarla insan üçün daha idarəolunan bir gələcəyin mümkün olduğunu göstərir. Miqren artıq sadəcə dözməli olduğumuz ağrı deyil, doğru yanaşma ilə nəzarət altına alına bilən mürəkkəb, lakin idarəolunan bir xəstəlikdir.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
jpg_1775472819.jpg)
