Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən mürəkkəb geosiyasi proseslər, yeni iqtisadi və nəqliyyat reallıqlarının formalaşması dövlətlərin regional və qlobal siyasətdə rolunu yenidən müəyyənləşdirir. Belə bir dövrdə Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycanın həyata keçirdiyi müstəqil, məqsədyönlü və çoxşaxəli xarici siyasət ölkəmizin beynəlxalq mövqelərinin möhkəmlənməsinə, regional əməkdaşlıq proseslərində aparıcı rolunun artmasına və qlobal əhəmiyyətli layihələrdə iştirakı imkanlarının genişlənməsinə şərait yaradıb. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana işgüzar səfəri ikitərəfli münasibətlərin inkişafı ilə məhdudlaşmayan, daha geniş geosiyasi və geoiqtisadi məzmun daşıyan mühüm diplomatik hadisə kimi qiymətləndirilməlidir. Səfər Azərbaycan-Türkmənistan strateji tərəfdaşlığının daha da dərinləşdirilməsi, Xəzəryanı dövlətlər arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi, Orta dəhlizin inkişafı, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında qarşılıqlı əlaqələrin möhkəmləndirilməsi və regional inteqrasiyanın yeni mərhələyə yüksəldilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycan bu gün beynəlxalq münasibətlər sistemində etibarlı tərəfdaş, regional dialoqun təşəbbüskarı və qlobal nəqliyyat-logistika, enerji və ticarət layihələrinin aparıcı iştirakçılarından biri kimi çıxış edir. Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri ümumilikdə ölkəmizin MDB məkanında və Mərkəzi Asiyada artan siyasi nüfuzunu, müstəqil xarici siyasət kursunun uğurlarını, Xəzər hövzəsində sülh, təhlükəsizlik və ekoloji əməkdaşlığın inkişafına verdiyi töhfəni, eləcə də Avrasiyada yeni əməkdaşlıq platformalarının formalaşmasında oynadığı strateji rolu bir daha nümayiş etdirdi.
AZƏRTAC Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri fonunda Azərbaycanın regional əməkdaşlıq proseslərindəki rolunu təhlil edir.
Azərbaycanın regional diplomatiyası: Həm MDB məkanında, həm də Mərkəzi Asiyada mövqeyimiz güclənir
Mövcud reallıqlar fonunda Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri regional əməkdaşlıq mexanizmlərində fəal iştirak, milli maraqlara əsaslanan tərəfdaşlıq əlaqələrini genişləndirmək və beynəlxalq mövqelərini daha da gücləndirməkdir. Dövlətimizin başçısının rəhbərliyi ilə həyata keçirilən müstəqil və praqmatik diplomatik kurs nəticəsində Azərbaycan həm MDB məkanında, həm də Mərkəzi Asiyada etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyini gücləndirib.
Azərbaycan MDB çərçivəsində milli maraqlarına əsaslanan, bərabərhüquqlu və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq siyasəti həyata keçirir. Ölkəmiz bu platformanı dövlətlər arasında siyasi dialoqun davam etdirilməsi, iqtisadi-ticarət əlaqələrinin inkişafı, nəqliyyat-logistika imkanlarının genişləndirilməsi və humanitar münasibətlərin qorunması baxımından əhəmiyyətli əməkdaşlıq formatlarından biri kimi qiymətləndirir. Dövlətimizin başçısının qeyd etdiyi kimi: "...Ötən illər ərzində MDB siyasi dialoqun dəstəklənməsi, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi və ölkələrimiz arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi üçün ehtiyac duyulan platforma kimi özünü təsdiqləyib".
Prezident İlham Əliyevin MDB çərçivəsində keçirilən yüksəksəviyyəli görüşlərdə iştirakı Azərbaycanın regional dialoqa və konstruktiv əməkdaşlığa verdiyi önəmin əyani təzahürüdür.
Bununla yanaşı, son illərdə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətləri xüsusi dinamika qazanaraq, keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksəlib. Bu əlaqələr artıq yalnız ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində deyil, daha geniş regional əməkdaşlıq formatları müstəvisində inkişaf edir. Azərbaycanın 2025-ci ilin noyabrında Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşündə tamhüquqlu iştirakına dair qəbul edilmiş qərar bu baxımdan mühüm tarixi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın bu formatda iştirakı ölkəmizin Mərkəzi Asiya ilə strateji tərəfdaşlığının möhkəmlənməsinə, türk dünyasının birliyinin güclənməsinə, iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə və Orta dəhlizin inkişafına yeni imkanlar yaradır. Bu, eyni zamanda Azərbaycanın Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya arasında etibarlı siyasi və iqtisadi körpü rolunu daha da gücləndirir.
Oktyabrın 8-də Prezident İlham Əliyev Türkmənistanda keçirilən Azərbaycan və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündə çıxışı zamanı bu regionla ölkəmiz arasındakı münasibətlərlə bağlı qeyd edib: "Son illərdə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə qarşılıqlı fəaliyyəti xeyli genişlənib. Siyasi əlaqələr yüksək səviyyədədir və qarşılıqlı yüksəksəviyyəli səfərlər müntəzəm xarakter alıb. İqtisadi-ticari əməkdaşlıq güclənir, qarşılıqlı investisiyalar artır və birgə layihələr həyata keçirilir. Ötən il Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 50 faizdən çox artıb. Bu gün ölkəmizdə Mərkəzi Asiya ölkələrinin kapitalı ilə 400-dən çox şirkət aktiv şəkildə fəaliyyət göstərir. Son illərdə Azərbaycan Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradıb. ... Biz yalnız qarşılıqlı ticarəti artırmaqla kifayətlənməməliyik, həm də birlikdə investisiya qoymalı, istehsal etməli və xarici bazarlara çıxmalıyıq". Dövlətimizin başçısının qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan-Mərkəzi Asiya əməkdaşlığı yeni investisiya və birgə layihələr hesabına daha da genişlənməlidir.
Azərbaycanın Avrasiya məkanında strateji mövqeyi: Nəqliyyat, enerji və Xəzər dənizi
Azərbaycanın beynəlxalq əhəmiyyətinin artmasının əsas amillərindən biri onun əlverişli coğrafi mövqeyindən uğurla faydalanaraq həyata keçirdiyi genişmiqyaslı infrastruktur layihələridir. Ölkəmiz Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən mühüm nəqliyyat və logistika mərkəzinə çevrilib. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolları, avtomobil magistralları və digər logistika imkanları Azərbaycanın Avrasiya nəqliyyat xəritəsində strateji rolunu artırır. Xüsusilə Orta dəhlizin inkişafında Azərbaycanın rolu ayrıca qeyd olunmalıdır. Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsləri və ölkəmizin nəqliyyat infrastrukturuna yatırdığı investisiyalar nəticəsində bu marşrut Avropa ilə Asiya arasında mühüm alternativ nəqliyyat bağlantısına çevrilib. Orta dəhlizin əhəmiyyəti yalnız iqtisadi gəlirlərlə məhdudlaşmır. Bu layihə region dövlətləri arasında əməkdaşlıq mühitini gücləndirir və Avrasiya məkanında yeni iqtisadi əlaqələr sisteminin formalaşmasına xidmət edir.
Ölkəmiz eyni zamanda enerji təhlükəsizliyi sahəsində də regional və qlobal əhəmiyyətə malik layihələrin təşəbbüskarıdır. Xüsusilə Xəzər regionunda yerləşən resursların beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında Azərbaycanın nəqliyyat və tranzit imkanları mühüm əhəmiyyət daşıyır. Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji resurslarının Azərbaycan üzərindən dünya bazarlarına çıxarılması həm regional bağlantıların genişlənməsinə, həm də Avropa və Asiya arasında yeni enerji əməkdaşlığı imkanlarının formalaşmasına şərait yaradır. Eyni zamanda Azərbaycanın "yaşıl enerji" istiqamətində həyata keçirdiyi layihələr ölkəmizin gələcək enerji arxitekturasında rolunu daha da artırır.
Xəzər dənizi də Azərbaycanın regional siyasətində mühüm istiqamətlərdən biridir. Ölkəmiz Xəzəri sülh, təhlükəsizlik və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq məkanı kimi qiymətləndirir. Xəzəryanı dövlətlər arasında etimadın gücləndirilməsi və birgə fəaliyyət mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi regional sabitlik baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, Xəzər dənizinin su səviyyəsinin azalması ciddi regional çağırış olaraq qalır. Dəniz səviyyəsinin enməsi ekoloji problemlərlə yanaşı, iqtisadi və sosial təsirlər də yaradır. Gəmiçilik, limanların fəaliyyəti, sahilyanı infrastruktur və biomüxtəliflik bu prosesdən mənfi təsirlənir. Azərbaycan bu problemin həllinə regional əməkdaşlıq çərçivəsində yanaşır. Prezident İlham Əliyev 2022-ci ildə Aşqabadda keçirilmiş Xəzəryanı Dövlətlərin Dövlət Başçılarının VI Zirvə Toplantısında Xəzərin su səviyyəsinin azalması məsələsini gündəmə gətirib və xüsusi işçi qrupunun yaradılması təşəbbüsünü irəli sürüb.
Xəzərin su balansına təsir edən amillər arasında iqlim dəyişmələri ilə yanaşı, insan fəaliyyəti və çay sularından istifadə məsələləri də mühüm yer tutur. Dövlətimizin başçısı Türkmənistanda keçirilən Xəzər Ekoloji Sammitinin geniş tərkibdə iclasında çıxışı zamanı Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsinin səbəblərinə və həll yollarına toxunaraq deyib: "Aydındır ki, Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsi yalnız iqlim dəyişmələri ilə bağlı deyil. Əsas səbəblərdən biri çay axınının azalması və təsərrüfat fəaliyyəti ilə bağlı antropogen amillərdir. Bununla yanaşı, baş verən dəyişikliklərin potensial uzunmüddətli nəticələrinin qiymətləndirilməsi və artıq bu gün qərarlar qəbul edilərkən onların nəzərə alınması bizim üçün vacibdir. ...Xəzər bizim ümumi sərvətimizdir. Onun nadir ekosistemini qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək bizim ümumi məsuliyyətimizdir". Prezident İlham Əliyevin bu fikirləri Xəzərin səviyyəsinin azalmasına kompleks yanaşmanın vacibliyini göstərir. Dövlətimizin başçısının vurğuladığı kimi, problemin həlli yalnız ekoloji tədbirlərlə məhdudlaşmamalı, elmi araşdırmalar, regional əməkdaşlıq və uzunmüddətli strateji qərarlar əsasında həyata keçirilməlidir.
Azərbaycan-Türkmənistan tərəfdaşlığı
Azərbaycanla Türkmənistan arasında münasibətlər qarşılıqlı hörmət, tarixi-mədəni yaxınlıq və ortaq maraqlar əsasında inkişaf edən dostluq əlaqələri ilə xarakterizə olunur. Son illərdə iki ölkə arasında siyasi dialoqun intensivləşməsi, qarşılıqlı səfərlərin artması və müxtəlif sahələr üzrə əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsi əlaqələrin yeni mərhələyə yüksəldiyini göstərir. Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri ölkələrimiz arasında münasibətlərdə mövcud yüksək siyasi etimadın növbəti göstəricisidir. İki ölkənin malik olduğu iqtisadi potensial və regional imkanlar əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi üçün əlverişli zəmin yaradır. Xüsusilə nəqliyyat və tranzit sahəsində əlaqələrin inkişafı regionlararası ticarət əlaqələrinin genişlənməsinə və yeni iqtisadi imkanların formalaşmasına xidmət edir.
Azərbaycan dövlətlərarası münasibətlərdə qarşılıqlı hörmət, suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə əsaslanan əməkdaşlıq modelini dəstəkləyir. Bu yanaşma regionda davamlı sülhün və sabitliyin möhkəmləndirilməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesində əldə olunan irəliləyişlər Cənubi Qafqazda yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına, nəqliyyat bağlantılarının inkişafına və iqtisadi inteqrasiyanın genişlənməsinə şərait yaradır.
Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri, o cümlədən keçirilən tədbirlər və görüşlər Azərbaycanın artan beynəlxalq nüfuzunun, regional əməkdaşlıq təşəbbüslərinin və müstəqil xarici siyasətinin növbəti göstəricisidir. Səfər ölkəmizin MDB və Mərkəzi Asiya məkanında mövqelərinin möhkəmləndiyini, Avrasiya əməkdaşlığında və regional sabitliyin təmin olunmasında rolunun artdığını bir daha nümayiş etdirdi.
