Elə ekran əsərləri var ki, onlar sadəcə çəkildiyi dövrün aynası olmaqla qalmır, həm də zamanın fövqünə ucalaraq bəşəri dəyərlərə, insan psixologiyasının ən dərin qatlarına işıq salır. 1962-ci ildə ustad rejissor Həbib İsmayılovun quruluş verdiyi, görkəmli yazıçı Mirzə İbrahimovun eyniadlı romanı və ssenarisi əsasında ərsəyə gələn "Böyük dayaq" tammetrajlı bədii filmi məhz belə incilərdəndir.
Film yaradılmasından onilliklər keçməsinə baxmayaraq, milli kinomuzun "Qızıl fond"unda özünəməxsus çəkisini və aktuallığını qoruyub saxlayır. Sərt fərdi idarəçilik sistemi ilə kollektiv şüurun, mühafizəkar keçmişlə islahatçı gələcəyin toqquşmasını dramatik bir dildə təqdim edən bu film, əslində, real gücün və dayağın haradan gəldiyini - xalqın inamında olduğunu təsirli lövhələrlə tamaşaçıya çatdırır.
Filmin süjet xəttini kolxoz sədri Rüstəm kişinin daxili dünyası və ətraf mühitlə kəskin ziddiyyətləri təşkil edir. Müharibənin çətin illərindən bəri təsərrüfatı təkbaşına, böyük fədakarlıqla idarə edən Rüstəm kişi avtoritar bir rəhbərə çevrilir. O, özünü kəndin mütləq hakimi hesab edir və elə bilir ki, onun iradəsi olmadan bu torpaqda bir kol belə göyərə bilməz.
Lakin dövr dəyişir, elmi-texniki tərəqqi kəndə yeni nəfəs gətirir. Müasir təfəkkürlü gənclərin - Maya və Qaraşın kolxozun idarə edilməsində demokratik üsulların bərqərar olması uğrunda apardıqları mübarizə Rüstəm kişinin sərt "qayalar"ına çırpılır. Sosial dramın ən böyük fəlsəfəsi də elə buradadır: ən güclü rəhbər belə öz adamlarından, xalqından ayrı düşəndə "böyük dayağ"ını itirmiş olur. Rüstəm kişinin faciəsi onun xarakterində deyil, dəyişən zamanı və xalqın iradəsini qəbul etmək istəməməsindədir.
Xarakterlərin mübarizəsi
Sovet kinosunda adətən rəhbər işçilər, xüsusən də təsərrüfat sədrləri qüsursuz, ideal qəhrəman kimi təqdim olunurdu. "Böyük dayaq" filmi isə Rüstəm kişi obrazı ilə bu stereotipi sındırdı. İlk dəfə olaraq ekranda səhvləri, təkəbbürü, daxili qorxuları və dramı olan real bir rəhbər obrazı yaradıldı. Rejissor Həbib İsmayılov bu filmdə psixoloji dram janrını kənd mövzusu ilə elə sintez edib ki, film Azərbaycan kino tarixində xarakterlərin dərinliyinə görə psixoloji realizmin ən mükəmməl nümunələrindən biri kimi yer alıb. Ekran əsəri Stalin dövrünün avtoritar idarəçilik sistemindən (Rüstəm kişinin simasında) Xruşşov dövrünün "mülayimləşmə" və gənclərin demokratik yanaşmalarına (Şirzadın simasında) keçidi böyük bir cəsarətlə ortaya qoymuşdu.
Filmi ölməz edən amillərdən biri də onun aktyor heyətidir. SSRİ Xalq artisti Ələsgər Ələkbərovun ifa etdiyi Rüstəm kişi obrazı Azərbaycan kino sənətinin ən xarakterik və qüdrətli rollarından biri hesab olunur. Aktyor Rüstəm kişinin daxili sarsıntılarını, təkəbbürünü və eyni zamanda gizli çəkdiyi əzabları ekranda böyük ustalıqla canlandırır. Bir faktı da qeyd edək ki, görkəmli aktyor Ələsgər Ələkbərovun filmdəki Rüstəm kişi rolu təkcə Azərbaycanda deyil, keçmiş SSRİ məkanında yüksək qiymətləndirilmişdi. Onun bu roldakı ifası aktyorun yaradıcılığının zirvəsi və Azərbaycan kino tarixinin ən güclü kişi obrazı ifası kimi qəbul olunmuşdur.
"Böyük dayaq" həmçinin unudulmaz sənətkarımız Həsən Məmmədovun böyük kinoda ilk işi və parlaq debütü idi. Gənc Qaraş obrazı ilə Həsən Məmmədov gələcəkdə milli kinomuzun sütununa çevriləcəyinin ilk siqnallarını elə bu filmdə vermişdir. Filmdə həmçinin Məmmədrza Şeyxzamanov (Şərəfoğlu), Firudin Mehdiyev (Yastı Salman) və bənzərsiz Nəsibə Zeynalova (Telli arvad) kimi nəhənglər öz xarakterik ifaları ilə ekran əsərinə xüsusi rəng qatmışlar. Filmdəki dialoqlar, xüsusən də Yastı Salman, Telli arvad və Rüstəm kişinin replikaları o qədər canlı və xalq yumoruna yaxın yazılmışdı ki, bu gün də dillər əzbəridir.
Azərbaycan teatr və kino sənətinin korifeyi Nəsibə Zeynalovanın ifa etdiyi Telli arvad filmin dramatik yükünü yüngülləşdirən, ona milli kolorit və satira qatan ən parlaq obrazdır. Telli hər şeydən xəbərdar olan, dedi-qodunu sevən, amma daxilən pis niyyətli olmayan tipik bir kənd qadınıdır. O, tarlalarda, evlərdə baş verən hər bir hadisəyə özünəməxsus reaksiya verir, kəndin nəbzini tutur. Telli obrazı vasitəsilə filmdə bəzi köhnə düşüncəli, işdən çox dedi-qoduya vaxt ayıran pambıqçı qadınların satirik tənqidi verilir. Lakin Nəsibə Zeynalova bu obrazı o qədər səmimi və təbii təqdim edir ki, tamaşaçı ona qəzəblənmir, əksinə, bu insanın hər hərəkətini qəbul edir. Tellinin dialoqları, geyimi, tarlada digər pambıqçılarla zarafatları filmə böyük bir canlılıq gətirir. Onun Rüstəm kişidən çəkinməsi, amma eyni zamanda pərdəarxası tənqidləri Azərbaycan qadınının məişət psixologiyasını mükəmməl nümayiş etdirir.
Həm Yastı Salman, həm də Telli arvad Rüstəm kişinin ətrafındakı mühiti tamamlamaq üçün zəruri personajlardır. Onlar olmasaydı, film kolxoz sədri və gənc aqronomun quru, rəsmi mübarizəsinə çevrilərdi. Məhz bu xarakterlərin sayəsində "Böyük dayaq" filmi tamaşaçıya real, yaşayan və nəfəs alan bir Azərbaycan kəndini təqdim edə bilmişdir.
İnamın gücü və "Böyük dayaq"ın fəlsəfəsi
Filmin adı onun ən böyük mənəvi rəmzidir. İnsan həyatda nəyə arxalanmalıdır? Rüstəm kişi elə zənn edir ki, onun dayağı statusu, keçmiş xidmətləri və insanların ondan çəkinib qorxmasıdır. Lakin hadisələrin gedişi sübut edir ki, qorxu və vahimə üzərində qurulan dayaqlar çox kövrəkdir. Əsl "böyük dayaq" insanların səmimi inamı, sevgisi və birliyidir. Rüstəm kişi yalnız hər kəsdən təcrid olunub tək qalanda, taxt-tacı sarsılanda anlayır ki, insan xalqından, doğmalarından ayrı düşəndə heç kimdir.
Zamanın axınını dayandırmaq mümkün deyil. Müdrik rəhbər gənclərin yolunu kəsməyən, əksinə, öz təcrübəsi ilə onlara yol göstərən insandır. Rüstəm kişi öz səhvlərini, haqsızlığını anlayır. Bir insan üçün öz məğlubiyyətini, xüsusən də övladının və kənd camaatının qarşısında səhv etdiyini boynuna almaq ən ağır mənəvi sınaqdır. Rüstəm kişinin filmin sonunda öz təkəbbürünü qırıb kəndə, insanların arasına qayıtması onun ruhən məğlub olmasını deyil, əksinə, mənəvi cəhətdən yenidən doğulmasını və ucalmasını simvolizə edir. O, yenidən öz həqiqi dayağına - torpağa və xalqa qayıdır.
"Böyük dayaq", sadəcə, bir istehsalat dramı deyil, insanın öz daxili "mən"i ilə apardığı mübarizənin, vicdanın və insanın insana olan inamının mənəvi çağırışıdır.
Ekran əsərinin bənzərsiz ovqatını tamamlayan ən böyük komponentlərdən biri onun musiqi tərtibatıdır. Filmin bəstəkarı dünyaşöhrətli musiqiçi, dahi Fikrət Əmirovdur. Böyük sənətkar Rüstəm kişinin daxili dünyasını, kənd həyatının ritmini və personajlar arasındakı qarşıdurmanı simfonik musiqinin dili ilə canlandırmışdır. Musiqi kadrarxası fon olmaqdan çıxıb filmin müstəqil qəhrəmanına çevrilir. Burada gənclərin sevgisini, ümidlərini tərənnüm edən lirik melodiyalar və kəndin geniş mənzərələrini canlandıran təbiət təsvirli musiqilər dramatik gərginliklə balans təşkil edir. Fikrət Əmirovun bəstələri əsərə dərin Azərbaycan milli ruhu və monumentallıq qazandırır.
Film güclü dramatik süjeti, mürəkkəb xarakterlərin real təsviri, dahi Ələsgər Ələkbərovun ifasındakı Rüstəm kişi obrazı və Fikrət Əmirovun möhtəşəm musiqisi ilə Azərbaycan kinematoqrafiyasının ən monumental və zamansız ekran əsərlərindən biri hesab olunur.
İradə ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
jpg_1792100723.jpg)
