Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il oktyabrın 15-də Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşündə etdiyi çıxış beynəlxalq münasibətlərin ən mühüm problemlərindən birinə — beynəlxalq hüququn aliliyinin təmin olunmasına və dövlətlərin suverenliyinə münasibətdə ikili standartların aradan qaldırılmasına həsr olunmuş mühüm siyasi mesajlarla yadda qalıb. Dövlət başçısının çıxışı Azərbaycanın son 35 ildə keçdiyi tarixi yolu, üzləşdiyi çətinlikləri, ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda mübarizəsini və müharibədən sonra sülhün təmin olunmasına yönəlmiş siyasətini əhatə edib. Eyni zamanda, bu çıxış regional münaqişələrin həlli, beynəlxalq təşkilatların məsuliyyəti və qəbul edilmiş qərarların icrası məsələlərini daha geniş kontekstdə gündəmə gətirib. Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlərin əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, beynəlxalq hüquq bütün dövlətlərə münasibətdə eyni qaydada tətbiq olunmalı, ərazi bütövlüyü və suverenlik prinsipləri siyasi maraqlardan asılı vəziyyətə düşməməlidir. Əks halda, beynəlxalq sistemin etibarlılığı zəifləyir, münaqişələrin həlli çətinləşir və yeni qarşıdurmalar üçün zəmin yaranır.
Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra mürəkkəb siyasi və təhlükəsizlik şəraiti ilə üzləşib. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində ölkəmizin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin təqribən 20 faizi uzun illər işğal altında qalıb. Yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşüb, azərbaycanlı əhali həm Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdan, həm də indiki Ermənistan ərazisindəki tarixi torpaqlarından qovulub. Bu hadisələr Azərbaycanın müstəqillik tarixində ən ağır səhifələrdən biridir. İşğal yalnız ərazilərin itirilməsi ilə nəticələnməyib. Şəhər və kəndlər dağıdılıb, yaşayış infrastrukturu məhv edilib, dini və mədəni irsə ciddi ziyan vurulub. Məcburi köçkünlük problemi uzun illər ölkənin sosial siyasətində və dövlət quruculuğunda mühüm yer tutub. Belə bir şəraitdə beynəlxalq hüququn və beynəlxalq təşkilatların üzərinə böyük məsuliyyət düşürdü. Dövlətlərin ərazi bütövlüyünü qorumaq, təcavüzün nəticələrinin aradan qaldırılmasına nail olmaq və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtmasını təmin etmək beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri ilə uzlaşan məqsədlər idi. Lakin Prezident İlham Əliyevin çıxışında vurğulandığı kimi, beynəlxalq səviyyədə qəbul edilən qərarlar uzun illər ərzində lazımi nəticə verməyib. Bu vəziyyət beynəlxalq münasibətlər sistemində hüquqi normalarla onların icrası arasında ciddi fərqin yarandığını göstərirdi.
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ilə əlaqədar dörd qətnamə qəbul edib. Həmin sənədlərdə işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən qüvvələrin çıxarılması və münaqişənin həlli ilə bağlı mühüm tələblər əks olunmuşdu. Buna baxmayaraq, bu qərarların uzun illər icra edilməməsi Azərbaycanın üzləşdiyi beynəlxalq ədalətsizliyin əsas nümunələrindən biri olaraq qalıb. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bu məsələnin xüsusi yer tutması təsadüfi deyil. BMT Təhlükəsizlik Şurası beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunmasına görə əsas məsuliyyət daşıyan qurumdur. Onun qəbul etdiyi qərarların icrasının təmin olunmaması isə yalnız konkret münaqişə ilə bağlı problem deyil, bütövlükdə beynəlxalq sistemin effektivliyi məsələsidir. Əgər beynəlxalq təşkilatların qərarları uzun müddət yerinə yetirilmirsə və bu vəziyyətə qarşı təsirli tədbirlər görülmürsə, digər dövlətlər də hüquqi öhdəliklərin icrasına münasibətdə tərəddüd edə bilərlər. Beləliklə, beynəlxalq hüququn çəkisi azalır, münaqişələrin dinc yolla həlli imkanları zəifləyir. Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, hüquqi sənədlərin qəbul edilməsi vacib olsa da, onların icrasını təmin edən mexanizmlər olmadan davamlı nəticə əldə etmək çətindir. Prezidentin çıxışında beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası məsələsinin qlobal əhəmiyyət daşıdığının vurğulanması da bu reallıqdan irəli gəlir.
1992-ci ildə yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupu Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli üçün vasitəçilik mexanizmi kimi nəzərdə tutulmuşdu. Lakin təxminən üç onillik ərzində aparılan danışıqlar işğalın aradan qaldırılmasına gətirib çıxarmadı. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Minsk qrupunun fəaliyyətinin imitasiya xarakteri daşıdığına dair fikirlər uzunmüddətli danışıqlar prosesinin nəticələrinə verilən siyasi qiymətdir. Azərbaycan illər ərzində münaqişənin beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri əsasında həllini tələb etsə də, ərazilərin işğaldan azad olunması istiqamətində real irəliləyiş əldə edilməmişdi. Vasitəçilik prosesinin uğuru yalnız görüşlərin keçirilməsi və bəyanatların hazırlanması ilə ölçülə bilməz. Əsas meyar münaqişənin səbəblərinin aradan qaldırılması, beynəlxalq hüququn tələblərinin yerinə yetirilməsi və davamlı sülhün təmin edilməsidir. Əgər danışıqlar prosesi mövcud vəziyyətin dəyişməz qalmasına xidmət edirsə, onun effektivliyi ciddi suallar doğurur. Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarət idi ki, işğal faktı aradan qaldırılmalı və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtması üçün şərait yaradılmalıdır. Bu tələblərin uzun müddət yerinə yetirilməməsi ölkənin təhlükəsizlik maraqlarına və beynəlxalq hüquqa münasibətinə birbaşa təsir göstərirdi.
Beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartlar dövlətlərin eyni hüquqi və siyasi hadisələrə fərqli yanaşması ilə özünü göstərir. Bir halda ərazi bütövlüyü prinsipinin qəti müdafiə olunması, başqa halda isə oxşar hüquq pozuntularına münasibətdə susqunluq və ya seçici mövqe nümayiş etdirilməsi beynəlxalq sistemin obyektivliyinə inamı zəiflədir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın uzun illər ikili standartlarla üzləşməsinin vurğulanması bu problemin ölkəmizin tarixi təcrübəsindəki nəticələri ilə əlaqədardır. İşğalın davam etdiyi dövrdə Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığının təmin olunmasına çalışırdı. Lakin beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarlar tələb olunan nəticəni vermirdi. Belə bir yanaşma təcavüzkarın məsuliyyətdən kənarda qalması təhlükəsini artırır. Əgər dövlətlər öz hərəkətlərinin nəticələri ilə üzləşməyəcəklərinə inanırlarsa, bu, yeni təxribatlara və güc tətbiqinə həvəsləndirici amilə çevrilə bilər. Bu səbəbdən hüquqi prinsiplərin ardıcıl tətbiqi yalnız ədalətin bərpası üçün deyil, gələcək münaqişələrin qarşısının alınması üçün də vacibdir. Beynəlxalq təşkilatların nüfuzu da məhz bu ardıcıllıqdan asılıdır. Dövlətlər qəbul olunmuş qərarların real nəticələr verdiyini gördükdə çoxtərəfli mexanizmlərə inam artır. Əksinə, hüquqi tələblərin icrasız qalması beynəlxalq əməkdaşlığın imkanlarını məhdudlaşdırır.
Azərbaycanın münaqişənin sülh yolu ilə həlli üçün uzun illər göstərdiyi səylər nəticə vermədikdən sonra 2020-ci ildə hərbi əməliyyatlar başladı. Prezident İlham Əliyevin çıxışında qeyd olunduğu kimi, həmin ilin iyul və avqust aylarında Ermənistan tərəfindən törədilmiş hərbi təxribatlar və əvvəlki dövrlərdə davam edən gərginlik vəziyyətin daha da ağırlaşmasına səbəb olmuşdu. 44 gün davam edən Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində həlledici mərhələ oldu. Azərbaycan Ordusu döyüş meydanında böyük hərbi uğurlar əldə etdi və 300-dən çox şəhər, qəsəbə və kəndin azad olunması ilə nəticələnən əməliyyatlar həyata keçirdi. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanat hərbi əməliyyatların dayandırılmasını nəzərdə tutdu. Bu qələbə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm dönüş yaratdı. Uzun illər işğal altında qalmış torpaqların azad edilməsi məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı üçün yeni imkanlar açdı. Eyni zamanda, münaqişənin əvvəlki status-kvosunun davam etdirilməsinin mümkün olmadığı aydınlaşdı. Azərbaycanın hərbi uğuru yalnız güc amili ilə izah edilə bilməz. Bu nəticənin arxasında dövlətin siyasi iradəsi, ordunun hazırlığı, xalqın birliyi və ölkənin uzunmüddətli inkişaf strategiyası dayanırdı. Vətən müharibəsi Azərbaycanın öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qorumaq əzmini nümayiş etdirdi.
2020-ci il müharibəsindən sonra Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpası məsələsi hələ də gündəmdə qalırdı. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bildirildiyi kimi, sonrakı üç il ərzində Azərbaycan bu məsələnin həllinə sülh yolu ilə nail olmağa çalışırdı. Lakin regionda təhlükəsizlik problemləri davam edirdi. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində dövlət suverenliyi tam bərpa edildi. Qısa müddətdə separatçı silahlı qüvvələrin fəaliyyəti dayandırıldı və ölkənin konstitusiya quruluşunun bütün ərazilərdə təmin olunması istiqamətində həlledici mərhələ başa çatdı. Bu hadisənin əsas siyasi nəticəsi Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində suverenliyini tam bərpa etməsi oldu. Dövlətin ərazi bütövlüyü və konstitusiya quruluşu məsələsində uzun illər davam edən qeyri-müəyyənlik aradan qalxdı. Prezident İlham Əliyevin çıxışında separatçı rəhbərlərin Azərbaycan məhkəməsi qarşısına çıxarılması məsələsinə də toxunulub. Bu mövzu hüquqi məsuliyyət, müharibə cinayətləri ilə bağlı iddiaların araşdırılması və ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi kontekstində əhəmiyyət daşıyır. Hüquqi məsuliyyət məsələlərinin məhkəmə prosedurları çərçivəsində araşdırılması dövlətin suverenliyinin həyata keçirilməsinin mühüm elementidir.
Azərbaycanın tarixi təcrübəsinin diqqətçəkən cəhətlərindən biri hərbi qələbədən sonra sülh gündəliyinin irəli sürülməsidir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında qeyd olunduğu kimi, Azərbaycan işğalın, dağıntıların və uzun illər davam edən humanitar itkilərin əvəzində Ermənistana qarşı qisas siyasəti aparmayıb, döyüş meydanında qələbə əldə etdikdən sonra sülh təklif edib. Bu mövqe müharibədən sonrakı münasibətlərin gələcəyinə dair mühüm mesajdır. Hərbi qarşıdurmanın başa çatması öz-özlüyündə davamlı sülhün təmin olunması demək deyil. Sülhün möhkəmlənməsi üçün dövlətlər arasında razılaşmaların əldə olunması, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, nəqliyyat əlaqələrinin açılması və qarşılıqlı etimadın formalaşması kimi məsələlər həll edilməlidir. Prezidentin sülhün hələ də kövrək olduğu barədə fikri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sülhün qorunması yalnız bir tərəfin səyləri ilə mümkün deyil. Tərəflər əldə olunmuş razılaşmalara sadiq qalmalı, yeni gərginlik yaradan addımlardan çəkinməli və regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün siyasi iradə nümayiş etdirməlidirlər. Azərbaycan üçün sülh yalnız hərbi əməliyyatların dayandırılması deyil. Bu, azad edilmiş ərazilərin bərpası, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və regionda uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması deməkdir.
Azərbaycanın AQEM-ə ikiillik sədrliyi dövründə təşkilatın gücləndirilməsinə verdiyi diqqət beynəlxalq hüquq və regional əməkdaşlıq məsələləri ilə üzvi şəkildə bağlıdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında nəqliyyat, rəqəmsallaşma, ətraf mühit, turizm, təhsil və elm sahələrində əməkdaşlığın təşviq edilməsi Azərbaycanın regional gündəliyinin genişliyini göstərir. AQEM-in institusional və hüquqi baxımdan möhkəmlənməsi üzv dövlətlər arasında dialoqun davamlılığını artırmaq üçün əhəmiyyətlidir. Təşkilatın üzvlərinin sayının genişlənməsi və əməkdaşlıq imkanlarının artması onun regional proseslərdə daha təsirli rol oynaması üçün əlavə imkanlar yaradır. Azərbaycanın yanaşması ondan ibarətdir ki, dövlətlərin suverenliyinə hörmət və beynəlxalq hüququn aliliyi regional əməkdaşlığın əsasını təşkil etməlidir. Siyasi dialoq iqtisadi, humanitar və texnoloji əməkdaşlıqla tamamlandıqda dövlətlər arasında qarşılıqlı asılılıq münaqişə risklərinin azaldılmasına da töhfə verə bilər.
Prezident İlham Əliyevin AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşündəki çıxışı beynəlxalq hüququn aliliyi, ikili standartların aradan qaldırılması və dövlətlərin suverenliyinə hörmət məsələlərini bir daha qlobal gündəliyə çıxarıb. Azərbaycanın uzun illər ərzində üzləşdiyi işğal və nəticəsiz vasitəçilik təcrübəsi beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası üçün təsirli mexanizmlərin nə qədər vacib olduğunu göstərir. Azərbaycan 2020-ci ildə Vətən müharibəsində, 2023-cü ildə isə suverenliyin tam bərpası ilə nəticələnən antiterror tədbirləri zamanı ərazi bütövlüyünü təmin edib. Bununla yanaşı, ölkəmiz sülhün qorunmasını və Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılmasını regional gələcəyin mühüm istiqaməti kimi irəli sürür. Bakıda keçirilən AQEM Zirvə Görüşünün əsas mesajlarından biri budur: beynəlxalq hüquq seçici deyil, universal olmalıdır. Dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə eyni prinsiplərlə yanaşılmalı, beynəlxalq təşkilatların qərarları real nəticələrlə müşayiət edilməli və regional əməkdaşlıq davamlı sülhün möhkəmləndirilməsinə xidmət etməlidir.
Şahin Seyidzadə,
Milli Məclisin deputatı
jpg_1790429423jpg_1790674709jpg_1792149847.jpg)
