Bir vaxtlar sadə infeksiyaları qısa müddətdə aradan qaldıran antibiotiklər bu gün bəzi xəstəliklərdə gözlənilən nəticəni vermir. Pnevmoniya, qan infeksiyası və hətta adi yara infeksiyasının müalicəsi uzanır. Odur ki, həkimlər dərmanı dəyişməli və ya daha güclü antibiotiklərə müraciət etməli olurlar. Bunun əsas səbəbi insan orqanizminin antibiotikə öyrəşməsi deyil, dərmana uyğunlaşan və ona qarşı müdafiə mexanizmi yaradan bakteriyalardır. Bu proses antibiotiklərə qarşı müqavimət və ya rezistentlik adlanır.
Antibiotik qəbul edildikdə ona həssas bakteriyaların böyük hissəsi məhv olur. Lakin təsadüfi genetik dəyişikliklərə görə daha davamlı olan bakteriyalar sağ qala bilər. Onlar çoxalır, müqavimət xüsusiyyətlərini gələcək nəsillərə, bəzən isə başqa bakteriyalara ötürürlər. Beləliklə, əvvəllər təsirli olan dərman həmin bakteriya qarşısında gücünü itirir. Bakteriyalar antibiotiki parçalayan fermentlər istehsal edə, dərmanın hüceyrəyə daxil olmasına mane ola və ya onu xüsusi nasoslar vasitəsilə hüceyrədən çıxara bilirlər.
Problemin miqyasını 2025-ci ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) dərc etdiyi hesabatdan da aydın görmək olur. Hesabat qan, sidik yolları, mədə-bağırsaq sistemi infeksiyaları və qonoreya ilə bağlı 23 milyondan çox laborator təsdiqli halın məlumatları əsasında hazırlanıb. Təhlilə görə, 2023-cü ildə dünyada qeydə alınmış hər altı bakterial infeksiyadan biri istifadə edilən antibiotiklərdən ən azı birinə qarşı davamlı olub. Vəziyyət bütün regionlarda eyni deyil. ÜST-nin hesablamasına əsasən, Cənub-Şərqi Asiya və Şərqi Aralıq dənizi regionlarında infeksiyaların hər üçündən biri, Afrika regionunda isə hər beşindən biri antibiotiklərə davamlı olub. Bu fərqin səbəbi yalnız dərmanların çox istifadəsi deyil. Laboratoriya imkanlarının məhdudluğu, infeksiyaların gec müəyyən edilməsi, keyfiyyətli dərmanlara çıxışın zəif olması, xəstəxanalarda infeksiyaya nəzarət qaydalarının tam yerinə yetirilməməsi və antibiotiklərin reseptsiz alınması da müqavimətin yayılmasını sürətləndirir.
Ən ciddi təhlükə yaradan mikroorqanizmlər sırasında "Escherichia coli" və "Klebsiella pneumoniae" xüsusi yer tutur. Onlar sidik yolları və qan infeksiyalarının, sepsisin və orqan çatışmazlığının əsas səbəblərindəndir. Belə ki, dünyada "Escherichia coli" nümunələrinin
40 faizdən çoxu, "Klebsiella pneumoniae" nümunələrinin isə 55 faizdən çoxu bu infeksiyalarda geniş istifadə edilən üçüncü nəsil sefalosporinlərə qarşı davamlıdır. Afrika regionunda bəzi göstəricilər 70 faizi ötür. Bir zamanlar son dərəcə etibarlı hesab edilən karbapenemlər də artıq müəyyən bakteriyalara qarşı təsirini itirməyə başlayır.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, müqavimətin ən mühüm səbəblərindən biri antibiotiklərin ehtiyac olmadan qəbuludur. Soyuqdəymə, qrip və virus mənşəli boğaz infeksiyalarında antibiotik fayda vermir. Buna baxmayaraq, insanlar bəzən tez sağalmaq ümidi ilə özbaşına dərman qəbul edirlər. Antibiotikin düzgün diaqnoz qoyulmadan, uyğun olmayan dozada və lazımsız geniş təsir spektrində seçilməsi bakteriyalar üzərində əlavə seçici təzyiq yaradır. Nəticədə həssas bakteriyalar məhv olur, davamlı olanlar isə üstünlük qazanır.
Digər yanlış davranış müalicə rejiminin özbaşına dəyişdirilməsidir. Xəstə özünü yaxşı hiss etdiyi üçün dərmanı həkimin təyin etdiyi vaxtdan əvvəl dayandırır, dozanı buraxır və ya evdə qalmış antibiotiki sonrakı xəstəlik zamanı qəbul edir. Əsıində isə antibiotik həkimin müəyyən etdiyi uyğun dozada və elmi sübutlarla əsaslandırılmış ən qısa effektiv müddətdə istifadə edilməlidir. Müalicəni nə özbaşına yarımçıq saxlamaq, nə də lazımsız uzatmaq olar.
ÜST-nin baş direktoru Tedros Adhanom Qebreyesus 2025-ci il hesabatını təqdim edərkən antimikrob müqavimətin müasir tibbin inkişafını qabaqladığını və bütün dünyada ailələrin sağlamlığını təhdid etdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, çıxış yolu antibiotiklərin məsuliyyətli istifadəsi ilə yanaşı, keyfiyyətli diaqnostika, peyvəndlər, yeni nəsil dərmanlar və infeksiyaların qarşısını alan güclü səhiyyə sistemlərinin yaradılmasıdır.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
