Artıq 2 ildir ki, AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun təşkil etdiyi Xocalı arxeoloji ekspedisiyası Xocalı tarixi-arxeoloji kompleksində tədqiqatlar aparır. İşğaldan azad edilmiş Xocalı rayonunun arxeoloji abidələrinin öyrənilməsi aktualdır və düşmən iddialarının qarşısını almaq məqsədi daşıyır. Sahəsi 2 hektardan çox olan müsəlman nekropolunda aşkar edilmiş qəbirlər qədim dövrlərdən türkdilli əhalinin sıx yaşamasını və islami dəfnləri sübut edir.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a müsahibəsində Xocalı arxeoloji ekspedisiyasının rəhbəri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru dosent Şamil Nəcəfov deyib. O bildirib ki, Xocalı nekropolu müxtəlif tarixi dövrləri birləşdirir: “Bunlar Tunc dövrünə aid kurqanlar, XIII-XVIII əsrlərə aid müsəlman qəbirləri və türbələr, həmçinin müasir müsəlman qəbiristanlığıdır. Nekropol 140 kvadrata bölünüb. 2024-cü ildə 800 kvadratmetr, 2025-ci ildə 400 kvadratmetr sahə qazılıb. Nekropolda hələlik 6 kurqan müəyyən edilib, onlardan ikisinin üst örtüyü açılıb. Lakin kurqanaltı qəbir kameralarının qazıntısı növbəti mərhələ üçün saxlanılıb. Üçüncü qrupa daxil olan 10-14 metr diametrli bu kromlexli kurqanların üstü daş və torpaq qarışığından ibarətdir. Ümumilikdə, Xocalı nekropolunda indiyədək 212 müsəlman qəbri aşkar edilib. Çox sıx salınmış qəbirlər 35-40, bəzən hətta 60-70 santimetr dərinlikdə yerləşir. Təxmini hesablamalara əsasən, nekropolda üzəri torpaqla örtülən, heç bir yerüstü əlaməti bilinməyən 2000-dən çox orta əsr müsəlman qəbrinin aşkar edilməsi gözlənilir.
İslam dövrü nekropolunda qəbirlər 4 qrupa bölünür: sənduqələr, daş qutu formasında, kənarına çay daşları düzülmüş və tam çay daşı ilə örtülü olan qəbirlər. Forma və tipinə görə 1 və 2-ci qrup qəbirlər XVI-XVIII əsrlərə, 3 və 4-cü qrup qəbirlər isə XIII-XV əsrlərə aid edilir. Qəbirlərin sıxlığı orta əsrlərdə ərazinin yerli sakinlərinin davamlı məskunlaşmasının əyani sübutudur. Çox yanaşı salınan qəbirlər ehtimal ki, qohumluq əlaqəsi olan şəxslərə və yaxud bir ailə üzvlərinə aiddir. Nekropolda uşaq qəbirlərinin azlığı həmin dövrdə uşaq ölümlərinin sayının az olmasının göstəricisidir”.
Tədqiqatçı bildirir ki, qəbirlər üzərində zəngin naxışlar (bayraqdar, Günəş, Ay, ulduz, svastika, gül, ox atan atlı və s.) və epiqrafik yazılar var: “Kompleksdə 4 məqbərə yeri aşkar edilib. Məqbərələrin birinin üzəri tamamilə açılmış və məqbərənin daxilindən 5 qəbir aşkar edilib. 1 saylı məqbərə daxilində salınan qəbirlərin yaxın qohumluq əlaqəsi olan insanlara məxsusluğu şübhə doğurmur. Məqbərə daxilindəki qəbirlərin yanından XV-XVI əsrlər üçün şirli saxsı qablar və şirsiz qab nümunələri onların dövrü haqqında bəzi fikirlər söyləməyə əsas verir. Lakin məqbərə daxilindəki üzərində “Hacı Xatun” yazısı olan qadın qəbrinin XVIII əsrə aid olduğu hesab edilir. Xocalı müsəlman türbəsi (1356-1357-ci illər) 10 bucaqlı bünövrə üzərində qurulub, günbəzi qoşa örtüklüdür. Elxanilərin İslamı qəbul etdiyi ilk vaxtlar inşa edilmiş, lakin üzərindəki kitabəsi qalmayan və yaxud bədnam qonşularımız tərəfindən dağıdılan bu türbə haqqında orta əsr mənbələrində hansı məlumatların ola biləcəyi araşdırılmaqdadır. İlkin məlumatlar onun sufi təriqəti ilə əlaqəli olduğunu göstərir. XIV əsr İslam salnaməçilərindən İbn Bəzzaz Ərdəbilinin “Səffat-üs-Səfa” əsərində Qarabağda sufi türbələri haqqında məlumatlar araşdırılır. Kompleksdə aparılan tədqiqatlar Xocalının XIII-XVIII əsrlərdə müsəlman-türk toplumunun sıx məskunlaşmasını təsdiqləyir. Qəbir daşlarındakı səlcuq-türk rəmzləri bunun sübutudur.
Xocalı türbəsinin XIII-XIV əsrlərdə Qarabağ sufilik məktəbinin nümayəndələrinə məxsus olması haqqında yekdil fikrə gəlmək üçün xeyli mənbə araşdırmalarının aparılması vacibdir. Paralel olaraq qazıntı işlərinin aparılması, sahənin tanıtımı, ərazinin gələcəkdə arxeoloji park statusuna sahib olması gözlənilən nəticələrdəndir. Əlverişli məkanda yerləşməsi, rayon mərkəzinə yaxınlığı burada salınacaq arxeoparkın arxeoturizm mənbəyinə çevrilməsinə kömək edəcək. Ərazinin Ağdamın İmarət kompleksi nümunəsində tarixi kompleksə çevrilməsi istiqamətində planlaşdırılan işlər çox məqsədəmüvafiq və uğurlu bir addım olardı”.
jpg_1770645879.jpg)
jpeg_1770645280.jpeg)
