Tarix boyunca dövlətlərarası münasibətlərdə güc anlayışı dəyişib. Bir zamanlar xammal ehtiyatları, geniş ərazilər və böyük ordular dövlətlərin nüfuzunu müəyyən edirdisə, XXI əsrin əvvəlində isə tamam fərqli mənzərənin şahidi olduq. Artıq qlobal siyasətdə üstünlük alqoritmlər və hesablama gücü ilə ölçülür. Süni intellekt iqtisadiyyatla yanaşı, dünya siyasətindəki güc nisbətini də dəyişir. Dünyanın ən böyük beynəlxalq şirkətlərindən olan Böyük Britaniyanın "PwC" konsaltinq şirkətinin proqnozlarına görə, 2030-cu ilə qədər süni intellektin qlobal iqtisadiyyata töhfəsi 15,7 trilyon dollara çatacaq ki, bu da texnologiyanın makroiqtisadi güc amilinə çevrildiyini göstərir.
Dünya İqtisadi Forumunun təhlillərində qeyd edildiyi kimi, süni intellekt artıq dünya siyasətində əsas güc mənbələrindən biridir. Ənənəvi diplomatiya və ordunun rolu qalsa da, artıq "hesablama infrastrukturu diplomatiyası" adlı yeni bir anlayış meydana çıxıb. Məlumat mərkəzləri və mikroçip zavodları isə müasir dövrün strateji limanlarını və enerji kəmərlərini əvəz edir. Tayvanın TSMC şirkətinin dünyadakı ən qabaqcıl mikroçiplərin 90 faizdən çoxunu istehsal etməsi texnoloji asılılığın necə böyük qlobal risk yarada biləcəyinin bariz nümunəsidir.
Bu gün dövlətlərarası mübarizədə ən əsas amil müasir çiplər və güclü kompüterlərdir. Köhnə iqtisadi yardım modelləri zəiflədiyi üçün ölkələr artıq bir-birinə texnologiya ötürməklə təsir göstərməyə çalışırlar. Qabaqcıl texnologiya və yarımkeçiricilərin ixracına qoyulan qadağalar texnoloji embarqoların günümüzdə silaha çevrildiyini açıq göstərir.
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) məlumatına görə, dövlətlərin bir-birinə etdiyi rəsmi yardımlar son illərdə azalıb. Yaranan bu boşluğu isə böyük texnologiya şirkətlərinin və inkişaf etmiş ölkələrin təqdim etdiyi rəqəmsal sistemlər doldurur. Belə ki, inkişaf etməkdə olan ölkələrə verilən bulud sistemləri, süni intellektə əsaslanan səhiyyə və təhsil alətləri köhnə iqtisadi yardımları əvəz edir. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Sinqapur kimi ölkələr öz süni intellekt imkanlarını genişləndirərək dünyada vasitəçi rolu oynamağa başlayırlar. "Microsoft", "Google" və "OpenAI" kimi texnologiya nəhəngləri isə artıq beynəlxalq müqavilələrin və razılaşmaların birbaşa iştirakçısına çevrilirlər. Xüsusilə "OpenAI" və "Microsoft"un iştirakı ilə gündəmə gələn və 100 milyard dollar dəyərində qiymətləndirilən "Stargate" superkompüter layihəsi texnoloji infrastrukturun artıq kommersiya çərçivəsindən çıxaraq dövlətlərarası güc alətinə çevrildiyini sübut edir. Sinqapurun milli süni intellekt strategiyası çərçivəsində tədqiqatlara 1 milyard dollardan çox vəsait ayırması isə ölkələrin rəqəmsal suverenlik uğrunda necə ciddi yarışdığının nümunəsidir.
Süni intellektin strateji planlaşdırmaya tətbiqi qərarların çox sürətlə qəbul edilməsinə təkan verir. Lakin bu sürət özü ilə risklər də gətirir. Beynəlxalq əlaqələrdə kəşfiyyat məlumatlarının təhlili və gələcək ssenarilərin hazırlanması süni intellektə tapşırılanda, alqoritmlər liderlərin qarşısına çıxan informasiyanı bir növdə elə özləri seçib süzgəcdən keçirmiş olurlar. Süni intellektin təklif etdiyi sürət qərarlar üçün vacib olan canlı müzakirələri və fərqli baxış bucaqlarını arxa plana ötürə bilər. Bu isə təhlükəli vəziyyət yaradır. Əgər insanlar süni intellektin hazırladığı səliqəli və inandırıcı hesabatlara kor-koranə inanarlarsa, dərin təhlil qabiliyyəti zəifləyir. Alqoritmlərin təqdim etdiyi ehtimallar sorğulanmadıqda düşüncə daralır və eyni proqramdan istifadə edən ölkələr eyni səhvləri təkrar etmək riski ilə üzləşirlər.
Qeyd edək ki, süni intellektin yaratdığı riskləri neytrallaşdırmaq üçün mütəxəssislər "hibrid intellekt" modelini təklif edirlər. Bu model texnologiyanın böyük məlumat emalı gücünü insanın ciddi və tənqidi düşüncəsi ilə birləşdirir. İdarəetmədə "hibrid intellekt" modeli üç əsas qaydaya əsaslanır. Belə ki, ilk növbədə şəxs tapşırığın çərçivəsini və məqsədini dəqiq müəyyən etməlidir. Süni intellektin hazırladığı hər bir analitik material təsdiqlənənə qədər, sadəcə, ilkin layihə hesab olunmalı, faktlar və tarixi uyğunluq mütəxəssislər tərəfindən yoxlanılmalıdır. Son olaraq, alqoritmin hansı mənbələrdən istifadə etdiyi və nəticəyə necə gəldiyi tam şəffaf şəkildə izlənməlidir.
Süni intellektin qlobal siyasətdəki rolunu tam şəkildə müsbət və ya mənfi kimi qiymətləndirmək mümkün deyil. Bu texnologiya böyük verilənlər bazasını sürətlə təhlil etmək imkanı versə də, insani dəyərləri, tarixi təcrübəni və etik prinsipləri tam əvəz edə bilməz. Qlobal siyasətdə yeni güc balansının formalaşdığı bu dövrdə qalib gələn tərəflər ən sürətli alqoritmlərə sahib olanlar və bu alqoritmləri insani tənqidi təfəkkürlə doğru şəkildə balanslaşdıra bilən dövlətlər olacaq. Rəqəmsal suverenlik uğrunda gedən mübarizə gələcəyin siyasi xəritəsini müəyyənləşdirən əsas amil kimi qalmaqdadır.
Təhminə VERDİYEVA,
"Azərbaycan"
