Dünyada baş verən geosiyasi dəyişikliklər fonunda digər beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin üzləşdiyi çətinliklər Orta Dəhlizin strateji əhəmiyyətini daha da artırır. Eyni zamanda, bu marşrut Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycan arasında siyasi, iqtisadi və sivilizasiya əlaqələrinin möhkəmlənməsində mühüm rol oynayır və həm Qərbin, həm də Şərqin aparıcı güc mərkəzlərinin diqqət mərkəzindədir.
Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında Özbəkistan Dünya İqtisadiyyatı və Diplomatiya Universitetinin baş müəllimi, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru İslamxon Qafarov deyib.
“Hazırda Orta Dəhlizin inkişafında tarixi mərhələ yaşanır. Orta Dəhlizin “Ulduz saatı’”yaşanır. Xüsusilə bu ifadənin işlədilməsi təsadüfi deyil. Müasir geosiyasi tendensiyalar göstərir ki, bu dəhliz Avropa ilə Asiya arasında ən mühüm və ən perspektivli nəqliyyat marşrutuna çevrilir. Bunun əsas səbəblərindən biri alternativ marşrutların mövcud geosiyasi vəziyyətdən mənfi təsirlənməsidir. Şimal–Cənub dəhlizi hazırda əvvəlki qədər perspektivli vəziyyətdə deyil. Çünki bu marşrut İranın Çabahar limanı vasitəsilə Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz, Rusiya və Avropa istiqamətlərini birləşdirir. Lakin İran ətrafında mövcud geosiyasi gərginlik həmin marşrutun perspektivlərini müəyyən qədər azaldır. Digər tərəfdən, Trans-Əfqanıstan dəhlizi də perspektivli layihə hesab olunsa da, Pakistanın təhlükəsizlik baxımından mürəkkəb vəziyyətdə olması onun inkişaf imkanlarına təsir göstərir. Şimal marşrutu isə Rusiya ərazisindən keçdiyi və Ukraynadakı müharibə səbəbindən əvvəlki üstünlüklərini itirdiyi üçün bu istiqamətdə də müəyyən məhdudiyyətlər yaranıb. Belə bir şəraitdə Orta Dəhliz ən etibarlı alternativ kimi ön plana çıxır və o bütün alternativ marşrutlar arasında ən perspektivli dəhlizə çevrilir. Məhz buna görə hesab edirəm ki, hazırda onun ‘ulduz saatı’ yaşanır”, – deyə ekspert qeyd edib.
O vurğulayıb ki, Orta Dəhliz yalnız nəqliyyat layihəsi deyil, həm də Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycan arasında formalaşan yeni geosiyasi əməkdaşlıq modelinin praktik ifadəsidir: “2025-ci ilin noyabrında Daşkənddə keçirilən Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının sammitində Azərbaycanın bu formata qoşulması ilə bağlı mühüm qərar qəbul edildi. Bu baxımdan, Orta Dəhliz Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycanı birləşdirən həmin böyük geosiyasi layihənin maddi təcəssümüdür. Bu layihə, eyni zamanda, sivilizasiya baxımından da xüsusi məna daşıyır. Çünki, Azərbaycan coğrafi baxımdan Cənubi Qafqazda yerləşsə də, sivilizasiya baxımından Mərkəzi Asiyanın ayrılmaz hissəsidir. Orta Dəhliz vasitəsilə Mərkəzi Asiya ölkələrinin Azərbaycanla daha sıx bağlanması bu sivilizasiya əlaqələrini daha da möhkəmləndirir”.
İslamxon Qafarov qeyd edib ki, Orta Dəhliz təkcə region ölkələrinin deyil, dünyanın əsas güc mərkəzlərinin də maraq dairəsindədir. Dəhliz ABŞ və digər qlobal aktorlar üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. ABŞ Orta Dəhlizi nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsi baxımından mühüm layihə kimi qiymətləndirir. Eyni zamanda, son dövrlərdə Vaşinqtonun Cənubi Qafqaz ölkələri ilə münasibətlərin inkişafına xüsusi diqqət yetirməsi də bu marşruta marağın artdığını göstərir. Çin də Orta Dəhlizin inkişafında maraqlı tərəflərdən biridir. Bu gün Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu layihəsini və “Bir Kəmər və Bir Yol” təşəbbüsünü fəal şəkildə inkişaf etdirir. Bu təşəbbüs Çini Avropa ilə birləşdirən əsas iqtisadi layihələrdən biridir.
“Beləliklə, hazırda dünyanın üç əsas güc mərkəzi – ABŞ, Avropa və Çin Orta Dəhlizin inkişafında maraqlıdır. Bu prosesdə Mərkəzi Asiya ölkələri və Azərbaycan əsas birləşdirici həlqə kimi çıxış edir və layihənin gələcək uğurunda həlledici rol oynayırlar”, – deyə İslamxon Qafarov fikrini yekunlaşdırıb.
