İqlim dəyişikliyi XXI əsrin ən mühüm qlobal sağlamlıq problemlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, iqlim dəyişikliyi insanların sağlamlığı üçün zəruri olan təmiz hava, kifayət qədər qida, təhlükəsiz içməli su və yaşayış mühini təhdid edir. Təşkilatın proqnozlarına əsasən, 2030–2050-ci illər arasında iqlim dəyişikliyi nəticəsində hər il təxminən 250 min əlavə ölüm halının baş verməsi gözlənilir. Bu ölümlərin əsas səbəbləri istilik stresi, malyariya, diareya və uşaq qidalanmasının pozulması ilə əlaqədardır.
Son illərdə ekstremal isti hava dalğalarının tezliyi və intensivliyi əhəmiyyətli dərəcədə artıb. ÜST bildirir ki, 2000–2019-cu illərdə hər il dünyada təxminən 489 min insan isti ilə əlaqəli səbəblərdən həyatını itirib. Bundan əlavə, 65 yaşdan yuxarı şəxslər arasında istiliklə əlaqədar ölüm göstəriciləri son onilliklərdə təxminən 85 faiz artıb. Həmin göstəricilər iqlim dəyişikliyinin, xüsusilə, həssas əhali qrupları üçün ciddi təhlükə yaratdığını göstərir.
Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında Azərbaycan Tibb Universitetinin İctimai sağlamlıq və səhiyyənin təşkili kafedrasının dosenti Nərminə Göyüşova deyib.
Mütəxəssis bildirib ki, iqlim dəyişikliyi sağlamlığa həm birbaşa, həm də dolayı yolla təsir göstərir. Havanın temperaturunun yüksəlməsi istilik vurması, susuzlaşma, ürək-damar və tənəffüs sistemi xəstəliklərinin ağırlaşması riskini artırır. Eyni zamanda, ekstremal hava hadisələri, hava çirklənməsi, su və qida təhlükəsizliyi ilə bağlı problemlər əhalinin sağlamlığına mənfi təsir göstərir.
Nərminə Göyüşovanın sözlərinə görə, iqlim dəyişikliyinin sağlamlığa təsiri təkcə istilik dalğaları ilə məhdudlaşmır. Havanın çirklənməsi, daşqınlar, quraqlıq, meşə yanğınları, su və qida təhlükəsizliyinin pozulması, həmçinin yoluxucu xəstəliklərin yayılma arealının genişlənməsi ictimai sağlamlıq üçün əlavə risklər yaradır. Eyni zamanda, ürək-damar, tənəffüs sistemi və psixi sağlamlıq problemlərinin artması səhiyyə sistemləri üzərində yükü daha da artırır:”İqlim dəyişikliyinə daha çox məruz qalan həssas qruplar uşaqlar, yaşlı insanlar, hamilə qadınlar, xroniki xəstəlikləri olan şəxslər və açıq havada çalışan insanlardır. Həmin qruplarda yüksək temperaturun və hava çirklənməsinin təsirləri daha ağır müşahidə oluna bilər. Həmçinin iqlim dəyişikliyi yoluxucu xəstəliklərin yayılmasına da təsir edərək, temperaturun və yağıntı rejiminin dəyişməsilə bəzi həşəratların və xəstəlik daşıyıcılarının yayılma arealını genişləndirə bilər. Bundan əlavə, sel və daşqınlar içməli su mənbələrinin çirklənməsinə səbəb olaraq, su mənşəli infeksiyaların yaranma riskini artırır”.
İqlim dəyişikliyinin insanların psixi sağlamlığına təsirlərindən bəhs edən mütəxəssis deyib: “Təbii fəlakətlər, yaşayış yerlərinin itirilməsi, iqtisadi çətinliklər və gələcəklə bağlı narahatlıqlar insanların psixi sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Stres, təşviş, depressiya və travmadan sonrakı psixoloji pozuntuların artması mümkündür. ÜST iqlim dəyişikliyinin sağlamlığa təsirlərini azaltmaq üçün bir sıra prioritet tədbirlər tövsiyə edir. Bunlara iqlimədavamlı səhiyyə sistemlərinin qurulmasını, iqlim risklərini nəzərə alan fəaliyyət planlarının hazırlamasını, erkən xəbərdarlıq sistemlərinin gücləndirməsini, tibbi personalın hazırlığının artırmasını və fövqəladə hallara operativ cavab vermək imkanlarının genişləndirməsini əhatə edir. Profilaktik tədbirlərin və əhalinin maarifləndirilməsinin gücləndirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu tədbirlərin həyata keçirilməsi yalnız xəstəlik yükünün azalmasına deyil, həm də səhiyyə sistemlərinin dayanıqlığının gücləndirilməsinə xidmət edir. Vətəndaşlara isə isti hava şəraitində kifayət qədər maye qəbul etmək, günün ən isti saatlarında açıq havada uzun müddət qalmamaq, hava keyfiyyəti ilə bağlı xəbərdarlıqları izləmək, sağlam qidalanmaq və ətraf mühitin qorunmasına töhfə verən davranışlara üstünlük vermək tövsiyə olunur. Ağacəkmə, enerjiyə qənaət və tullantıların düzgün idarəolunması kimi addımlar da iqlim dəyişikliyi ilə mübarizəyə dəstək verir”.
Qeyd edilib ki, Azərbaycanda iqlim dəyişikliyi fonunda ictimai sağlamlığın qorunması üçün prioritet istiqamətlərə iqlimə davamlı səhiyyə sisteminin formalaşdırılması, epidemioloji nəzarətin gücləndirilməsi, əhalinin maarifləndirilməsi, havanın və suyun keyfiyyətinin monitorinqinin təkmilləşdirilməsi, eləcə də dövlət qurumları arasında koordinasiyanın gücləndirilməsi daxildir. Elmi tədqiqatların genişləndirilməsi və beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafı da bu sahədə mühüm rol oynayır.
“İqlim dəyişikliyi gələcəyin deyil, bu günün problemidir. Onun sağlamlığa təsirlərini azaltmaq üçün dövlət qurumları, səhiyyə sistemi, elm, media və vətəndaşlar birlikdə fəaliyyət göstərməlidirlər. Hər bir fərdin ekoloji məsuliyyətli davranışı həm ətraf mühitin, həm də cəmiyyətin sağlam gələcəyinə töhfə verir. Beləliklə, iqlim dəyişikliyi təkcə ekoloji deyil, həm də mühüm tibbi və ictimai sağlamlıq problemidir. Müasir dövrdə həkimlərin, səhiyyə təşkilatçılarının və tibb təhsili müəssisələrinin bu sahədə elmi biliklərinin artırılması, profilaktik tədbirlərin gücləndirilməsi və ÜST tövsiyələrinə əsaslanan yanaşmaların tətbiqi ictimai sağlamlığın qorunmasının əsas istiqamətlərindən biri hesab olunur”, - deyə Nərminə Göyüşova diqqətə çatdırıb.
