Karlo Kollodinin klassik "Pinokyo" əsərində Ciminy Kriket taxtadan düzəldilmiş balaca kuklanın vicdan səsini simvolizə edirdi. Lakin Pinokyo hər dəfə asan yollara aldanıb "Oyuncaqlar şəhərinə" qaçdıqda, dərhal reallıqdan uzaqlaşır, nəzarəti itirir və təhlükəli bir tələnin içinə düşürdü.
Bu günün azyaşlıları da smartfon və planşetlərin ekranları vasitəsilə məhz həmin illüziya dolu şəhərə yuvarlanırlar. Lakin reallıq odur ki, bu virtual sərgüzəştlər uşaqlar üçün ciddi psixoloji və sosial fəsadlarla nəticələnən qlobal bir kabusa çevrilməkdədir.
Müasir dövrdə uşaqların rəqəmsal mühitdə qarşılaşdığı risklər məzmunun məhvedici təbiəti ilə birbaşa bağlıdır. Valideynlərin uşaqları təhlükəsiz zənn edərək animasiya və nağıl qəhrəmanları vasitəsilə güvənlə baş-başa buraxdığı rəqəmsal platformalar alt qatlarında zərərli, şiddət və qorxu elementləri ehtiva edən tələlərlə doludur. Süni intellekt əsaslı moderator sistemlərinin hələ də yüksək səhv payı ilə işləməsi, uşaqların tənzimlənməmiş alqoritmlərin ümidinə buraxılması deməkdir.
Uşaqlar saatlarla ekran qarşısında qaldıqca sadəcə fiziki hərəkətsizliklə üzləşmirlər, eyni zamanda reallıq duyğuları zədələnir, diqqət dağınıqlığı artır və real insan ünsiyyətindən uzaqlaşaraq dərin sosial tənhalığa sürüklənirlər. Qlobal miqyasda olduğu kimi, ölkəmizdə də cəmiyyəti dərindən düşündürən bu mühüm məsələ dövlətin diqqətindədir. Prezident İlham Əliyevin imzaladığı "Uşaqların rəqəmsal mühitdə zərərli məzmun və təsirlərdən qorunması ilə bağlı tədbirlər haqqında" fərman bu sahədə dövlət siyasətinin əsas strategiyasını müəyyənləşdirib. Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsində, "İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında" və "Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında" Azərbaycan Respublikasının qanunlarında dəyişiklik edilməsi barədə qanun uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyinin təmin olunması, onlara mənfi təsir göstərən zərərli məzmunun məhdudlaşdırılması və internet şəbəkələrində hüquqlarının qorunması istiqamətində kompleks mexanizmlərin formalaşdırılmasına xidmət edir.
Bununla belə, dünyada bu təhlükələrə qarşı mübarizə artıq sadə tövsiyə mərhələsini keçərək sərt hüquqi və inzibati müstəviyə keçib. Avropa İttifaqında qəbul edilən "Rəqəmsal Xidmətlər Aktı" yeniyetmələrin və azyaşlıların məxfiliyini qorumaqla yanaşı, platformaları uşaqlarda asılılıq yaradan zərərli alqoritmlərdən və manipulyativ dizaynlardan uzaq olmağa məcbur edir. ABŞ və Böyük Britaniyada uşaqların onlayn təhlükəsizliyini təmin etmək, onların məlumatlarının qanunsuz yığılmasının qarşısını almaq məqsədilə bir çox texnologiya nəhənginə qarşı milyonlarla dollar dəyərində tənbeh cərimələri tətbiq olunub. Həmçinin bir sıra ölkələrdə azyaşlıların valideyn razılığı olmadan sosial mediadan istifadəsinə, xüsusən də gecə saatlarında platformalara girişinə sərt qadağalar və məhdudiyyətlər qoyulub.
Beynəlxalq təşkilatların və aparıcı institutların təqdim etdiyi son statistik faktlar vəziyyətin ciddiliyini bir daha göz önünə sərir. Araşdırmalar göstərir ki, erkən yaşda, xüsusilə 2 yaşa qədər ekran təsirinə məruz qalan uşaqlarda nitq inkişafı ləngiyir, gündə 4 saatdan artıq ekran qarşısında vaxt keçirən məktəbəqədər yaşlı uşaqlarda isə empatiya qurmaq bacarığı zəifləyir və sosial adaptasiya problemi artır. Məhz buna görə də Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) və beynəlxalq pediatrlar assosiasiyaları uşaqların rəqəmsal mühitlə təmasını ciddi şəkildə məhdudlaşdırmağı tələb edirlər. Texnologiya korporasiyalarının tətbiq etdiyi "sonsuz səhifə", avtomatik oxutma və hədəflənmiş bildiriş funksiyaları uşaqların hələ formalaşmamış iradə sistemini zəiflədərək onları rəqəmsal labirintlərdə əsirə çevirir. Dünyanın bir çox qabaqcıl ölkələrində məktəblərdə və təhsil ocaqlarında smartfonların istifadəsinə tamamilə qadağaların qoyulması da məhz bu qlobal təhlükəyə qarşı həyata keçirilən qətiyyətli tədbirlərdəndir.
Bütövlükdə rəqəmsal tələlərin doğurduğu sosial-emosional problemlərin qarşısını almaq üçün sadəcə dövlət qanunları və ya platformaların tənzimlənməsi kifayət etmir, hər bir ailənin daxili intizamı və rəqəmsal savadlılığı həlledici rol oynayır. Stol arxasına, yataq otağına və ailə ünsiyyətinin mərkəzinə telefonun daxil olmasına imkan verməyən valideyn iradəsi uşaqlarımızın sağlam gələcəyini qoruyan ən güclü və etibarlı qalxandır.
Təhminə VERDİYEVA,
"Azərbaycan"
