Yekun sülh sazişi üçün Ermənistan konstitusiyasını dəyişdirməli, ərazi iddialarından birdəfəlik imtina etməlidir
2025-ci ilin avqust ayından etibarən danışıqlar prosesində tamamilə yeni mərhələyə qədəm qoyan Azərbaycan və Ermənistan arasında real sülh şəraiti mövcuddur. Son bir ildə bu istiqamətdə müşahidə olunan müsbət dinamika özünü təkcə siyasi bəyanatlarda yox, həm də regionun iqtisadi potensialının aktivləşməsində göstərir. Tərəflər arasında ticarət əlaqələrinin qurulması, regional yük daşımaları və nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin bərpası istiqamətində addımların atılması sülhün praktiki faydalarını hiss etdirməkdədir. Bu reallıq həm Azərbaycan, həm də Ermənistan rəhbərliyi tərəfindən dəfələrlə bəyan edilib. Hazırda gündəmdə olan əsas məsələ mövcud iqtisadi və dinc şəraiti hüquqi müstəvidə təsbit etmək, delimitasiya prosesini tamamlamaq və gələcək münaqişə risklərini birdəfəlik aradan qaldırmaqdır.
Tərəflər arasında aparılan danışıqlar və rəsmi nümayəndələrin açıqlamaları sülh prosesinin son mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir. Azərbaycan tərəfi bölgədə dayanıqlı sülhün bərqərar olması istiqamətində üzərinə düşən bütün öhdəlikləri yerinə yetirdiyini bəyan edərək yekun sənədin imzalanması üçün əsas maneənin aradan qaldırılmasını gözləyir. Bu günlərdə Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Vaşinqton sammiti çərçivəsində birgə bəyanatın imzalandığını və sülh sazişinin mətni üzərində işlərin tamamlanaraq paraflandığını diqqətə çatdırıb. Nazir hazırda sənədin hüquqi bazasının hazırlandığını, mətnin 17 maddəsinin hər kəs üçün açıq olduğunu deyib: "Azərbaycan tərəfinin bununla bağlı yanaşması prinsipialdır. Dövlətin rəsmi mövqeyini Prezident İlham Əliyev bildirib. Bizim gözləntimiz Ermənistan konstitusiyasından Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının çıxarılmasıdır. Bundan sonra sülh sazişinin imzalanması üçün heç bir əlavə maneə qalmayacaq və sənəd növbəti gün imzalana bilər".
XİN başçısı Ermənistan baş nazirinin konstitusiya islahatlarına dair vədini xatırladaraq, rəsmi Bakının mövqeyini bir daha diqqətə çatdırıb: "Bizi maraqlandıran və narahat edən əsas məqam bu ölkənin Müstəqillik Bəyannaməsində Azərbaycana qarşı ərazi iddialarıdır. Bu həll olunandan sonra bizim gözləntimiz bu işin tezliklə başa çatmasıdır". Azərbaycan tərəfi haqlı olaraq Ermənistanın Müstəqillik Bəyannaməsində yer alan ərazi iddialarının aradan qaldırılmasını dəyişməz şərt və mütləq tələb kimi ortaya qoyur. Sabah Ermənistanda hakimiyyətə revanşist qüvvələrin gəlməyəcəyinə, yaxud mövcud rəhbərliyin siyasi kursunun dəyişməyəcəyinə heç kəs təminat verə bilməz. Əgər yekun saziş Ermənistan konstitusiyası dəyişdirilmədən imzalanarsa, gələcəkdə hər hansı revanşist hökumət həmin sazişi özlərinin Müstəqillik Bəyannaməsinə zidd bəhanəsi ilə qüvvədən düşmüş elan edə bilər. Bu səbəbdən Bakı sülh sənədinin spekulyasiyalardan qorunmasının zəruriliyini gündəmə gətirir.
Azərbaycanın qətiyyətli mövqeyi və hüquqi tələbləri fonunda artıq Ermənistan daxilində konstitusiya dəyişikliyi ilə bağlı müəyyən siyasi proseslərin icrasına başlanılıb. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan parlament seçkilərindən sonra bu istiqamətdə addımların atılacağını təsdiqləyib. Baş nazir jurnalistlərə açıqlamasında ölkənin yeni konstitusiya layihəsinin bu ilin sonunadək dərc olunacağını vəd edib. Paşinyan layihənin daha əvvəl dərc olunmamasının səbəblərinə də toxunub: "Sənədin ictimai müzakirələrinin lazımi səviyyədə aparılması üçün layihənin açıqlanma müddətinin təxirə salınmasına qərar verilib".
Parlament seçkilərindən qalib çıxması Paşinyanın daxili idarəetmədə mövqeyini müəyyən dərəcədə möhkəmləndirib. Hakimiyyətini saxlaması baş nazirə sülhə qarşı çıxan revanşist qüvvələrlə daha genişmiqyaslı mübarizə aparmaq imkanları verir. Əslində, qanunvericilik müstəvisində addım atmaq üçün Paşinyanın önündə ciddi daxili siyasi əngəl yoxdur. Bununla belə, kənar dairələri arxasına almış revanşist müxalifət və kilsə bu məsələni Paşinyana qarşı ən böyük rıçaq kimi istifadə etməyə çalışır. Paşinyanın yeni layihə sənədini ilin sonunadək uzatması cəmiyyəti dəyişikliyə hazırlamaq və müxalifətin etirazlarını neytrallaşdırmaq məqsədi güdür.
Paşinyan dərk edir ki, mövcud konstitusiyanı dəyişmədən dayanıqlı sülh və onun gətirəcəyi iqtisadi dividendlər qeyri-mümkündür. Yəni Ermənistanın iqtisadi xilası, regional layihələrə inteqrasiyası tamamilə bu hüquqi addımdan asılıdır.
Konstitusiya müstəvisindəki müzakirələrlə paralel hazırda sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi istiqamətində də praktiki addımlar atılır. Sərhədlərin tənzimlənməsi prosesinin həssas nöqtələrindən olan anklav və eksklavlar mövzusuna Ermənistan rəhbərliyi öz münasibətini açıqlayaraq masada konkret variantların olduğunu bildirib. Baş nazir Nikol Paşinyan bu problemin həlli üçün iki mümkün ssenarinin nəzərdən keçirildiyini bəyan edib: "Birinci variant ondan ibarətdir ki, anklav və eksklavlar de-yure məxsus olduqları dövlətin ərazisi olaraq qalır. İkinci variant isə delimitasiya zamanı tərəflərin ekvivalent ərazilərlə mübadilə aparmasıdır". Paşinyan qeyd edib ki, Ermənistan bu mövzudan imtina etmir.
Azərbaycan tərəfi bu məsələdə beynəlxalq hüquqi sənədlərə və tarixi xəritələrə əsaslanan ədalətli həll variantının tərəfdarıdır. Bakı xüsusilə anklav və eksklav kəndlərin geri qaytarılmasının delimitasiya prosesinin ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu vurğulayıb.
Reallıq ondan ibarətdir ki, yekun sülh müqaviləsinin imzalanması, əməkdaşlığın genişləndirilməsi bütövlükdə region üçün əhəmiyyətli ola bilər. Həm də bu, daha çox Ermənistana lazımdır. İqtisadi tənəzzüldən qurtulmaq və öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün İrəvanın sülhdən başqa alternativi yoxdur. İki ölkə arasında de-fakto mövcud olan sülhü hüquqi sənədlə əbədiləşdirmək Ermənistan üçün tarixi fürsətdir. Bu baxımdan, Nikol Paşinyan daxildəki revanşist qüvvələrin bütün təzyiqlərinə rəğmən, siyasi iradə nümayiş etdirməli və hüquqi öhdəlikləri mütləq şəkildə icra etməlidir.
İsmayıl QOCAYEV,
"Azərbaycan"
