Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətləri son illər yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Enerji və nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi, siyasi dialoqun intensivləşməsi, tarixi-mədəni yaxınlıq və beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlıq hazırda regional siyasətin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilir. Ölkəmizin Türkmənistanla strateji tərəfdaşlığı da bu prosesin tərkib hissəsidir.
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində geosiyasi və geoiqtisadi gedişlərin sürətlə dəyişdiyi şəraitdə regional əməkdaşlığın nə qədər böyük əhəmiyyət daşıdığını xüsusi vurğulamağa ehtiyac yoxdur. Dövlətlərin iqtisadi potensialını reallaşdırması, beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarında mövqelərini möhkəmləndirməsi, enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması və qlobal çağırışlara qarşı birgə fəaliyyət qarşılıqlı etimada əsaslanan tərəfdaşlığı zəruri edir. Bu baxımdan Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri, o cümlədən Türkmənistan arasında sıx birlik ikitərəfli əlaqələrin genişlənməsindən də daha çox Avrasiya məkanında yeni əməkdaşlıq imkanlarının formalaşması kimi qiymətləndirilməlidir. Başqa sözlə, Azərbaycanın xarici siyasətində Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrin genişləndirilməsi mühüm prioritetdir.
Tarixi İpək Yolu üzərində yerləşən Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri əsrlər boyu ticarət, mədəniyyət və sivilizasiyalararası əlaqələrin inkişafında iştirak ediblər. Bu gün həmin tarixi yaxınlıq müasir nəqliyyat infrastrukturu, iqtisadi əməkdaşlıq və siyasi dialoq vasitəsilə yeni məzmun qazanmaqdadır. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin fərqləndirici cəhəti onun həm Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşən tranzit və logistika mərkəzi, həm də Türk dünyasının ayrılmaz hissəsi kimi çıxış etməsidir. Bu mövqe ölkəyə Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində iqtisadi əlaqələrin inkişafına töhfə vermək, regionlararası əməkdaşlığın genişlənməsində fəal iştirak etmək imkanı yaradır.
Regional əməkdaşlığın yeni siyasi arxitekturası
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərində son illər müşahidə olunan dinamika siyasi dialoqun intensivləşməsi və əməkdaşlıq mexanizmlərinin genişlənməsi ilə səciyyələnir. Dövlət və hökumət başçıları səviyyəsində görüşlər, qarşılıqlı səfərlər, beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində məsləhətləşmələr və iqtisadi əməkdaşlıq mexanizmləri tərəfdaşlığın institusional əsaslarını möhkəmləndirir.
Bu prosesdə dövlət başçılarının məşvərət görüşləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə platformalar region dövlətlərinə ortaq maraqları müzakirə etmək, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrini əlaqələndirmək, regional təhlükəsizlik və davamlı inkişaf məsələləri üzrə mövqelərini yaxınlaşdırmaq imkanı verir. Azərbaycanın bu əməkdaşlıq formatında fəal iştirakı isə onun Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin coğrafi sərhədlərdən daha geniş məna daşıdığını göstərir. Xəzər dənizi artıq yalnız sahilyanı dövlətləri ayıran su hövzəsi deyil, Avrasiya boyunca iqtisadi əlaqələri birləşdirən mühüm nəqliyyat məkanı kimi çıxış edir.
2028-ci ildə Azərbaycanın Müstəqil Dövlətlər Birliyinə (MDB) sədrlik missiyasını üzərinə götürməyə hazırlaşması regional münasibətlərin inkişafı baxımından mühüm siyasi əhəmiyyət daşıyır. 2027-ci ildə Özbəkistanın, 2028-ci ildə Azərbaycanın MDB-yə sədrliyi bu gündəliyin ardıcıllığı və tərəfdaş dövlətlər arasında dialoqun davamlılığı üçün əlavə imkanlar yaradacaq. Ölkəmizin dövlət müstəqilliyi tarixində ilk dəfə MDB-yə sədrlik etməsi regional və çoxtərəfli diplomatiyamızın inkişafında yeni mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Qeyd edək ki, indiyə qədər MDB-yə sədrliyimizə Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi maneə yaradırdı. Artıq respublikamızın ərazi bütövlüyünün, suverenliyinin təmin olunması, münaqişənin keçmişdə qalması belə bir maneəni də aradan qaldırıb.
Onu da nəzərdən qaçırmayaq ki, MDB-yə sədrliyin əhəmiyyəti yalnız təşkilatın gündəliyinə rəhbərliklə məhdudlaşmayacaq. Bu, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə formalaşdırdığı münasibətləri daha geniş çoxtərəfli əməkdaşlıq çərçivəsində inkişaf etdirmək, nəqliyyat, ticarət, enerji və humanitar sahələrdə ortaq maraqları uzlaşdırmaq baxımından da əhəmiyyətli fürsətdir. Bununla yanaşı, sədrliyin konkret nəticələri Azərbaycanın müəyyən edəcəyi prioritetlərdən və üzv dövlətlərin qarşılıqlı əməkdaşlıq iradəsindən asılı olacaq.
Bu məqamı Azərbaycanın digər beynəlxalq platformalarda iştirakı və müvafiq platformalara rəhbərliyi ilə birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır. Azərbaycan artıq Mərkəzi Asiya Məşvərət Şurasına, Türk Dövlətləri Təşkilatına, AQEM və MDB-yə sədrlik funksiyalarını üzərinə götürmüş olur. Gələn il isə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatına sədrlik də Azərbaycana keçir və qurumun zirvə görüşü ölkəmizdə olacaq. Bundan başqa, 2028-ci ildə Avropa Siyasi Birliyinin Zirvəsinə də Azərbaycan evsahibliyi edəcək. Bütün bunlar müxtəlif regional təşəbbüslər arasında əlaqələrimizin sıx qurulmasına töhfə vermək imkanlarını genişləndirir.
Xəzər üzərindən qurulan strateji tərəfdaşlıq
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya istiqamətindəki siyasətində Türkmənistanla münasibətlər xüsusi yer tutur. İki ölkəni birləşdirən tarixi, mədəni, etnik, dil və dini yaxınlıq əməkdaşlığın möhkəm mənəvi əsasını təşkil edir. Xəzər dənizinin sahilyanı dövlətləri olan Azərbaycan və Türkmənistanın iqtisadi və nəqliyyat maraqları da bir çox istiqamətlərdə üst-üstə düşür.
Ölkəmizlə Türkmənistan arasında 2017-ci ildə imzalanmış Strateji tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamə ikitərəfli münasibətlərin inkişafında mühüm mərhələ təşkil edib, həmin sənəd ölkələrimiz arasında əməkdaşlığın uzunmüddətli siyasi əsaslarını möhkəmləndirib. Təqdim olunan məlumatlara əsasən, indiyədək müxtəlif sahələri əhatə edən 108 sənədin imzalanması münasibətlərin geniş hüquqi bazaya söykəndiyini göstərir.
Son illər dövlət başçıları səviyyəsində keçirilən görüşlər və qarşılıqlı səfərlər siyasi dialoqun intensivləşməsinə, iqtisadi və humanitar əlaqələrin genişlənməsinə şərait yaradıb. Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədovun 2026-cı ilin iyununda Azərbaycana dövlət səfəri zamanı Birgə Bəyanatın və müxtəlif əməkdaşlıq sahələrini əhatə edən sənədlərin imzalanması bu dialoqun davamlılığını nümayiş etdirdi.
2026-cı il oktyabrın 8–9-da Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri çərçivəsində Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət Görüşündə, MDB Dövlət Başçıları Şurasının iclasında və Xəzər Ekoloji Sammitində iştirakı münasibətlərin həm ikitərəfli, həm də çoxtərəfli müstəvidə inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Bu tədbirlər iki dövlət arasında Azərbaycan-Türkmənistan dialoqunun daha geniş regional gündəliklə qarşılıqlı əlaqəsini aydın göstərir.
Türkmənistanın beynəlxalq münasibətlərdə daimi bitərəflik siyasətinə əsaslanması da ikitərəfli əməkdaşlığın xüsusiyyətlərini müəyyən edən amillərdəndir. 1995-ci ildə BMT Baş Assambleyası tərəfindən Türkmənistanın daimi bitərəfliyini dəstəkləyən qətnamənin qəbul edilməsi ölkənin xarici siyasət modelinin əsasını təşkil edir. Azərbaycanın isə müxtəlif beynəlxalq təşkilatlar və regional platformalar çərçivəsində fəal iştirakı iki ölkəyə fərqli xarici siyasət yanaşmalarını qorumaqla yanaşı, ortaq maraqlar üzrə əməkdaşlıq etmək imkanı verir.
Ortaq iqtisadi maraqlar
Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin strateji əhəmiyyəti xüsusilə enerji və nəqliyyat sahələrində özünü göstərir. Hər iki ölkənin Xəzər dənizi regionunda yerləşməsi, zəngin enerji ehtiyatlarına malik olması və beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarını genişləndirmək istəyi bu istiqamətdə əməkdaşlıq üçün əlverişli zəmin yaradır.
2021-ci ildə Xəzər dənizindəki “Dostluq” yatağının karbohidrogen ehtiyatlarının birgə işlənməsi haqqında Anlaşma Memorandumunun imzalanması iki ölkənin qarşılıqlı maraqlar əsasında Xəzərin enerji potensialından istifadəyə yanaşmasını nümayiş etdirir. Azərbaycanın enerji nəqli infrastrukturu Türkmənistanın resurslarının dünya bazarlarına çatdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və digər nəqliyyat imkanları respublikamızı regionun enerji-logistika sistemində mühüm mövqeyə çıxarır. Bununla belə, mövcud infrastrukturun gələcək imkanlarının reallaşdırılması iqtisadi səmərəlilik, kommersiya maraqları və tərəflər arasında əldə ediləcək razılaşmalardan asılıdır.
Əməkdaşlığın praktiki xarakter daşıdığını göstərən nümunələrdən biri də Türkmənistan üçün Bakı Gəmiqayırma Zavodunda inşa edilmiş 8 min tonluq “Dostluq” neftdaşıyan tankeridir. 2026-cı ilin iyununda Türkmənistana təqdim olunan gəmi Xəzər hövzəsində dəniz daşımalarının inkişafı və sənaye əməkdaşlığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Nəqliyyat və tranzit sahəsindəki göstəricilər də tərəfdaşlığın iqtisadi potensialını əks etdirir. 2025-ci ildə Azərbaycanla Türkmənistan arasında tranzit daşımalarının həcmi əvvəlki illə müqayisədə 15 faiz artaraq 2 milyon 344 min ton təşkil edib. 2026-cı ilin yanvar–avqust aylarında isə bu göstərici 2 milyon 29 min tona çatıb və əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 38 faiz artım qeydə alınıb. Bu dinamika Azərbaycan və Türkmənistanın Xəzər üzərindən həyata keçirilən daşımaların inkişafında qarşılıqlı marağını göstərir. Limanların, gəmiçilik imkanlarının, dəmir yollarının və digər logistika infrastrukturunun əlaqələndirilməsi yükdaşımaların səmərəliliyini artıra, biznes üçün yeni imkanlar yarada bilər.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsi də məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Orta Dəhliz kimi tanınan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu region dövlətlərinin, o cümlədən Türkmənistanın Avropa və digər bazarlarla əlaqələrini gücləndirmək üçün mühüm imkanlar açır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və nəqliyyat infrastrukturu Mərkəzi Asiya ölkələrinin beynəlxalq ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsində ölkənin rolunu artırır.
Bununla yanaşı, əməkdaşlığın uzunmüddətli perspektivi yalnız tranzit daşımalarının həcminin artması ilə məhdudlaşmamalıdır. Birgə logistika xidmətlərinin inkişafı, limanlararası koordinasiya, sənaye kooperasiyası, rəqəmsal gömrük həlləri və biznes əlaqələrinin genişləndirilməsi iqtisadi tərəfdaşlığın əlavə dəyər yaratmasına imkan verə bilər.
Azərbaycan və Türkmənistan arasında iqtisadi əməkdaşlığın mövcud göstəriciləri daha geniş imkanların olduğunu da ortaya qoyur. 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 208,39 milyon dollar təşkil edib. 2026-cı ilin yanvar–iyul aylarında isə bu göstərici 63,35 milyon dollar olub.
Ticarət dövriyyəsinin gələcək inkişafı üçün iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi, qarşılıqlı investisiyaların təşviqi və biznes dairələri arasında birbaşa təmasların artırılması əhəmiyyətlidir. Xüsusilə nəqliyyat-logistika, kənd təsərrüfatı, sənaye, rəqəmsal xidmətlər və turizm sahələrində əməkdaşlıq üçün əlavə imkanlar mövcuddur.
Azərbaycan–Türkmənistan Birgə Hökumətlərarası Komissiyanın fəaliyyəti bu baxımdan mühüm koordinasiya mexanizmidir. Komissiyanın 2026-cı il iyulun 8-də Aşqabadda keçirilmiş 9-cu iclası iqtisadi gündəliyin müzakirəsi və əməkdaşlıq istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühümdür.
İqtisadi əlaqələrin dərinləşməsi üçün əsas məsələlərdən biri də əldə olunan siyasi razılaşmaların konkret layihələrə çevrilməsidir. Qarşılıqlı ticarətin artırılması, şirkətlər arasında əməkdaşlıq əlaqələrinin genişləndirilməsi və investisiya imkanlarının təşviqi ikitərəfli münasibətlərin iqtisadi məzmununu daha da gücləndirəcək.
Humanitar əlaqələr və ortaq mədəni irs
Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələrini birləşdirən amillər yalnız iqtisadi və siyasi maraqlar deyil. Ortaq tarixi yaddaş, dil və mədəniyyət yaxınlığı, ədəbi irs və ənənələr xalqlarımız arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsində mühüm rol oynayır.
Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərində də humanitar əməkdaşlığın konkret nümunələri kifayət qədərdir. 2025-ci ilin oktyabrında Bakı və Gəncədə Türkmənistan mədəniyyəti, 2026-cı ilin iyununda Aşqabad və Arxadağda Azərbaycan mədəniyyəti günlərinin keçirilməsi və digər belə tədbirlər xalqlarımız arasında mədəni dialoqun inkişafına xidmət edir. Üzeyir Hacıbəylinin “Arşın mal alan” operettası əsasında hazırlanmış tamaşanın Aşqabadda nümayişi də Azərbaycan mədəni irsinin Türkmənistanda tanıdılmasının nümunəsidir.
İki ölkənin şəhərləri arasında qardaşlaşma əlaqələri də bu istiqamətdə əhəmiyyət daşıyır. Bakı və Aşqabad, Arxadağ və Füzuli arasında qurulan əlaqələr şəhərsalma, mədəniyyət, təhsil və digər sahələrdə təcrübə mübadiləsi üçün imkanlar yaradır. Türkmənistanın Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş Füzuli şəhərində məscid kompleksi inşa etməsi də xüsusi mənəvi məna daşıyır. Bu təşəbbüs dostluq və qardaşlığın, dini-mənəvi həmrəyliyin, humanitar əməkdaşlığın ifadəsi olmaqla yanaşı, Qarabağın bərpasına mühüm töhfədir.
Təhsil sahəsindəki əlaqələr də gələcəyə yönəlmiş əməkdaşlığın mühüm istiqamətidir. Təkcə 2025-2026-cı tədris ilində Azərbaycanın ali təhsil müəssisələrində 73 Türkmənistan vətəndaşı təhsil alır. 2025-ci ilin oktyabrında Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti ilə Türkmənistanın iki ali təhsil müəssisəsi arasında əməkdaşlıq memorandumlarının imzalanması universitetlərarası əlaqələrin inkişafına zəmin yaradıb. Belə əlaqələr uzunmüddətli perspektivdə yalnız təhsil mübadiləsinə deyil, həm də mütəxəssislər arasında peşəkar şəbəkələrin formalaşmasına, elmi yaxınlaşmağa və yeni nəsillərin bir-birini daha yaxından tanımasına xidmət göstərir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərinin gələcək inkişafı bir neçə əsas istiqamətlə bağlıdır. Siyasi dialoqun davamlılığı və çoxtərəfli platformalarda əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi, nəqliyyat və enerji sahələrində mövcud imkanlardan daha səmərəli istifadə etməklə iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, humanitar, təhsil və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlığın daha geniş ictimai əsaslar üzərində inkişafı burada xüsusi yer tutur. Azərbaycan və Türkmənistan arasında formalaşmış strateji tərəfdaşlığın isə bu prosesdə əhəmiyyətli rol oynayacağı şübhəsizdir.
İradə ƏLİYEVA,
“Azərbaycan”
