Avrasiya coğrafiyasında geosiyasi və geoiqtisadi proseslərin sürətlə dəyişməsi regiondakı qüvvələr nisbətinə, nəqliyyat-logistika marşrutlarına və dövlətlərin strateji prioritetlərinə ciddi təsir göstərir. Qarabağın işğaldan azad olunması ilə yaranan yeni reallıq, xüsusilə Cənubi Qafqaz və Xəzərin hər iki sahilində yeni bağlantı imkanlarının formalaşmasına mühüm təsir edib. Bu proses Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərini və Trans-Xəzər bağlantısında rolunu ön plana çıxarıb.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında türk siyasi ekspert, “Global Savunma” jurnalının şöbə müdiri Umut Berhan Şen deyib.
Ekspert bildirib ki, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərini və Orta Dəhlizdəki mərkəzi mövqeyini üç əsas istiqamət üzrə qiymətləndirmək mümkündür.
“Birinci istiqamət Azərbaycanın “qapı” rolundan “onurğa” və qurucu həlqə mövqeyinə keçməsidir. Uzun illər Azərbaycan yalnız Qərbin Xəzər enerji resurslarına çıxışını və Mərkəzi Asiyaya keçidi təmin edən passiv “qapı” kimi təqdim olunub. Lakin bu Azərbaycanın hazırki rolunu əks etdirmir. Azərbaycanı sadəcə keçidə imkan verən tranzit məntəqə kimi qiymətləndirmək olmaz. O bu gün marşrutları əlaqələndirən, yük və enerji axınlarını yönləndirən, lazım gəldikdə regional geosiyasi proseslərə təsir göstərən strateji mərkəzdir”, – deyə Umut Berhan Şen vurğulayıb.
Ekspert Zəngəzur dəhlizinin Orta Dəhlizin mühüm həlqələrindən birinə çevrilərək Orta Dəhlizin fəaliyyətini məhdudlaşdıran bəzi “dar boğazların” aradan qaldırılması baxımından strateji əhəmiyyət daşıdığnı qeyd edib. O Azərbaycanın Mərkəzi Asiya türk dövlətləri ilə münasibətlərinin bu prosesin mühüm hissəsi olduğunu diqqətə çatdırıb.
“Bakının Daşkənd, Astana, Aşqabad və Bişkeklə strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətlərini inkişaf etdirməsi regionda yeni əməkdaşlıq modelinin formalaşmasına xidmət edir. Bu münasibətlər Mərkəzi Asiyanın yalnız böyük güclərin – Rusiya, Çin və ABŞ-nin rəqabət meydanı kimi deyil, öz daxili potensialına və qarşılıqlı əməkdaşlığa əsaslanan inteqrasiya olunmuş aktor kimi çıxış etməsinə imkan yaradır. Azərbaycan Mərkəzi Asiyanın Cənubi Qafqazla inteqrasiyasında birləşdirici həlqə rolunu oynayır”, – deyə ekspert bildirib.
U.B.Şen ikinci mühüm istiqamətin Orta Dəhliz, enerji və investisiyalar əsasında yeni ortaq geoiqtisadi məkanın formalaşması olduğunu bildirib. Belə ki, Rusiya–Ukrayna müharibəsi və tətbiq olunan sanksiyalar nəticəsində Şimal Dəhlizində risklərin artması, Cənub Dəhlizinin isə geosiyasi gərginliklər və yüksələn xərclər səbəbindən çətinliklərlə üzləşməsi diqqəti birbaşa Orta Dəhlizə yönəldib. Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ Orta Dəhlizin sadəcə tranzit xətti olaraq qalması deyil, ortaq geoiqtisadi məkana çevrilməsidir.
“Xəzərin iki sahili artıq yalnız neft və qaz layihələri, o cümlədən TANAP vasitəsilə deyil, yaşıl enerji layihələri vasitəsilə də bir-birinə bağlanır. Türkmənistan qazının Azərbaycan üzərindən Türkiyə və Avropaya çatdırılması imkanları ilə yanaşı, Qazaxıstan və Özbəkistanın bərpaolunan enerji potensialının Xəzər dənizi üzərindən elektrik kabelləri vasitəsilə Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən Avropaya çatdırılması regionu qlobal enerji transformasiyasının mühüm mərkəzlərindən birinə çevirə bilər”, – deyə o bildirib.
Ekspert üçüncü əsas istiqamət kimi Azərbaycanın Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) strateji məkanındakı rolunu qeyd edib. “Azərbaycanın ŞƏT məkanına verə biləcəyi əsas töhfələrdən biri Çinin ‘Bir kəmər, bir yol’ təşəbbüsü üçün təhlükəsiz və səmərəli tranzit imkanlarının yaradılmasıdır. Çin Avropa bazarlarına çıxış üçün Xəzər üzərindən Orta Dəhlizdən istifadə edə bilər. Bu marşrut həm məsafə, həm təhlükəsizlik, həm də geosiyasi risklərin şaxələndirilməsi baxımından mühüm üstünlüklərə malikdir. ŞƏT daha çox Rusiya və Çin mərkəzli təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq platforması kimi qəbul edilsə də, Azərbaycanın bu təşkilata yanaşması fərqli imkanlar yaradır. Azərbaycanın ŞƏT-də iştirakı təşkilatın Qərblə tam qarşıdurma xəttinə keçmədən daha balanslı, rasional və geniş Avrasiya baxışı formalaşdırmasına töhfə verir”, - deyə o əlavə edib.
