Bu, ənənəvi
tibbin sonu yox, yeni mərhələsidir
İnsan üçün ən
qiymətli sərvət sağlamlıqdır. Tibb elmi də əsrlər boyu məhz bu sərvəti
qorumağın yollarını axtarıb. Əvvəlcə xəstəliklərin səbəbləri öyrənilib, sonra
diaqnostika üsulları təkmilləşdirilib, yeni dərmanlar və müalicə üsulları
meydana çıxıb. Bu gün isə səhiyyədə yeni və son dərəcə mühüm bir dövr başlayıb.
Artıq süni intellektin tibbə daxil olmasına şahidlik etməkdəyik.
Süni
intellekt yalnız gələcəyin texnologiyası deyil, eyni zamanda bu gün
diaqnostikadan tibbi görüntülərin təhlilinə, xəstəliklərin
proqnozlaşdırılmasından xəstəxanaların idarə olunmasına, pasiyentlə ünsiyyətdən
səhiyyə sistemlərinin optimallaşdırılmasına qədər müxtəlif sahələrdə tətbiq
olunur. Dünya Səhiyyə Təşkilatı da süni intellektin artıq diaqnostika, klinik
yardım, xəstəliklərin monitorinqi, epidemiyalara cavab və səhiyyə sistemlərinin
idarə olunmasında istifadə edildiyini bildirir.
Süni intellektin
səhiyyədə ən böyük təsir göstərə biləcəyi sahələrdən biri diaqnostikadır. Həkimin
saatlarla, bəzən günlərlə araşdırmalı olduğu böyük həcmdə tibbi məlumatı bu gün
süni intellekt çox qısa müddətdə təhlil edə bilir. Rentgen, kompüter
tomoqrafiyası, MRT, ultrasəs və digər tibbi görüntülərin analizində süni
intellekt müəyyən dəyişiklikləri, şişləri və digər patologiyaları aşkar etmək
üçün həkimə kömək edir. Xüsusilə nadir xəstəliklərdə bu imkan daha əhəmiyyətlidir.
Çünki həkim karyerası ərzində çox az rast gəldiyi bir xəstəliyi süni
intellektin böyük məlumat bazaları ilə müqayisə etməklə daha asan müəyyən edir.
Burada
mühüm bir prinsip var: süni intellekt həkimi əvəz etmir, onun imkanlarını
genişləndirir. Dünyada da əsas müzakirələrdən biri məhz budur. Süni intellekt
müəyyən tibbi tapşırıqlarda yüksək nəticə göstərə bilsə də, klinik qərarın məsuliyyəti,
pasiyentin vəziyyətinin bütöv qiymətləndirilməsi və insan amili hələ də həkimin
üzərinə düşür.
Ənənəvi
tibdə müəyyən xəstəlik üçün çox vaxt ümumi müalicə protokollarından istifadə
olunur. Gələcəyin səhiyyəsində isə "hamıya eyni müalicə" yanaşması
getdikcə zəifləyəcək. Süni intellekt pasiyentin yaşı, genetik xüsusiyyətləri, əvvəlki
xəstəlikləri, laborator göstəriciləri, qəbul etdiyi dərmanlar və həyat tərzi kimi
məlumatları birlikdə təhlil edərək fərdi riskləri müəyyənləşdirməyə kömək edəcək.
Beləliklə, müalicə yalnız xəstəliyə deyil, konkret insana uyğunlaşdırılacaq. Bu
yanaşma əsasən xərçəng, ürək-damar xəstəlikləri, diabet və digər xroniki xəstəliklərdə
böyük əhəmiyyət daşıyır. Məqsəd xəstəlik baş verdikdən sonra müdaxilə etməkdən
çox, onun yaranma ehtimalını əvvəlcədən müəyyənləşdirmək və qarşısını almaqdır.
Süni
intellektin təsiri yalnız xəstəxana və klinikalarla məhdudlaşmır. Əczaçılıq sahəsində
də yeni mərhələ başlayır. Məlumdur ki, yeni dərmanın hazırlanması uzun illər və
böyük maliyyə tələb edən mürəkkəb prosesdir. Bu prosesdə ilkin mərhələdə minlərlə,
hətta milyonlarla kimyəvi birləşmənin araşdırılması, onların təsirinin və təhlükəsizliyinin
qiymətləndirilməsi lazım gəlir. Süni intellekt isə böyük həcmdə elmi məlumatı,
molekulların xüsusiyyətlərini və mümkün dərman namizədlərini təhlil edərək tədqiqatçılara
daha perspektivli variantları seçməkdə kömək edəcək. Başqa sözlə, süni
intellekt dərmanı özü hazırlamayacaq, dərman kəşfi və inkişafı prosesini sürətləndirən
bir vasitə rolunu oynayacaq. O, yeni molekulların müəyyənləşdirilməsi, mövcud
maddələrin yenidən istifadəyə uyğun olub-olmamasının qiymətləndirilməsi və
klinik sınaqlara namizəd birləşmələrin seçilməsi kimi mərhələlərdə də mühüm rol
oynaya bilər. Bu isə gələcəkdə bəzi dərmanların hazırlanma müddətinin
qısalmasına, tədqiqat xərclərinin azalmasına və yeni müalicə üsullarının daha
sürətli ortaya çıxmasına imkan yaradacaq.
Süni
intellektin başqa mühüm istiqaməti səhiyyə sistemlərinin idarə olunmasıdır. Xəstəxanalarda
çarpayıların bölüşdürülməsi, pasiyent axınının proqnozlaşdırılması, növbələrin
idarə olunması, tibbi resursların planlaşdırılması və personalın iş yükünün
optimallaşdırılması kimi məsələlərdə alqoritmlər böyük rol oynayacaq.
Texnologiyanın
imkanları böyükdürsə, riskləri də az deyil. Səhiyyədə süni intellektin
qarşısında duran ciddi məsələlərdən biri pasiyent məlumatlarının məxfiliyidir.
Tibbi məlumat adi informasiya deyil, insanların xəstəlikləri, genetik xüsusiyyətləri
və müalicə tarixçələri son dərəcə həssas məlumatlardır. Bu məlumatların
qorunması texnologiyanın inkişafından geri qalmamalıdır.
Digər
problem alqoritmik səhvlər və qərəzdir. Süni intellekt hansı məlumatlarla öyrədilibsə,
müəyyən mənada həmin məlumatların məhdudiyyətlərini də daşıya bilər. Buna görə
də yanlış, natamam və ya qərəzli məlumatla işləyən sistem səhv nəticə verə bilər.
Məhz buna görə Dünya Səhiyyə Təşkilatı süni intellektin səhiyyədə tətbiqində
etik prinsiplərin, insan hüquqlarının, şəffaflığın, məsuliyyətin və bərabər
çıxış imkanlarının qorunmasını vacib hesab edir.
Gələcəkdə
süni intellektin səhiyyədə daha mürəkkəb və çoxfunksiyalı sistemlərə çevrilməsi
gözlənilir. Artıq tədqiqatçılar yalnız bir nəticəni proqnozlaşdıran alqoritmlərdən
deyil, bir neçə mərhələli tibbi tapşırıqları planlaşdıra, müxtəlif məlumat mənbələrindən
istifadə edə və həkimlə əməkdaşlıq edə bilən sistemlərdən danışırlar. Bununla
belə, bu texnologiyaların real klinik şəraitdə təhlükəsizliyi və etibarlılığı hələ
geniş yoxlanılmalıdır.
Gələcəyin həkimi
ilə süni intellekt arasında münasibət rəqabət deyil, əməkdaşlıq üzərində
qurulmalıdır. Bir tərəfdə insanın empatiyası, təcrübəsi, məsuliyyəti və etik
düşüncəsi, digər tərəfdə isə maşının böyük həcmdə məlumatı sürətlə təhlil etmək
qabiliyyəti dayanacaq. Nəticədə süni intellektin səhiyyədə uğuru onun insanı əvəz
edib-etməməsi ilə ölçülməməlidir. Əsas meyar daha sağlam cəmiyyət, erkən
diaqnoz, düzgün müalicə, səmərəli səhiyyə sistemi və pasiyent üçün daha yaxşı nəticə
olmalıdır. Süni intellekt ənənəvi tibbin sonu deyil, əksinə, yeni mərhələsinin
başlanğıcıdır.
Elşən QƏNİYEV,
"Azərbaycan"
