Rəqəmsal inkişaf hər nə qədər saysız-hesabsız üstünlüklər yaratsa da, özü ilə ciddi təhlükələr də gətirir. Beynəlxalq təşkilatların hesablamalarına görə, təkcə son illərdə qlobal miqyasda kiberhücumların və məlumat sızmalarının iqtisadiyyata vurduğu zərər trilyonlarla dollarla ölçülür. Ona görə süni intellektin yanlış məqsədlər üçün istifadəsi, kibertəhlükəsizlik boşluqları və şəxsi məlumatların qorunması ilə bağlı narahatlıqlar günümüzün ən əsas çağırışlarındandır.
Süni intellekt alqoritmlərinin qərəzli qərarlar qəbul etməsi və ya avtomatlaşdırılmış sistemlərin pis niyyətlərlə istifadə olunması bütöv cəmiyyətlər üçün böyük risklər yaradır. Eyni zamanda kiberhücumlar infrastruktur obyektlərini, enerji şəbəkələrini, səhiyyə sistemlərini, dövlət müəssisələrini və ayrı-ayrı vətəndaşları hədəfə alaraq maliyyə itkilərinə və kütləvi məlumat sızmalarına səbəb olur. Bu qlobal risklərin qarşısını almaq üçün dövlət qurumları, özəl sektor və cəmiyyət tərəfindən vaxtında addımların atılması mühüm məsələdir.
Rəqəmsal təhdidlərə qarşı müxtəlif ölkələrdə fərqli və sərt sistemlər yaradılır. Böyük Britaniya hökuməti rəqəmsal təhlükəsizliyi təmin etmək məqsədilə Milli Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi vasitəsilə mütəmadi olaraq xüsusi bələdçilər yayımlayır. Eyni zamanda ölkə infrastrukturlara qarşı yönələn gündəlik minlərlə hücumun qarşısını avtomatlaşdırılmış sistemlər vasitəsilə alır.
Rəqəmsal idarəetmədə qabaqcıl ölkə olan Estoniya bütün dövlət məlumat bazalarını qorumaq üçün "X-Road" platformasında blokçeyn texnologiyasına əsaslanan şifrələmə sistemindən istifadə edir. Bu da kiberhücumlar zamanı məlumatların təhrif olunmasının qarşısını tam alır.
Yaponiya rəqəmsal transformasiya təhdidləri ilə mübarizə üçün Kibertəhlükəsizlik Strategiyası qəbul edib. Bu strategiya çərçivəsində sənaye və universitetlər arasında sıx əməkdaşlıq qurulur, "Etik Haker" proqramları maliyyələşdirilir və potensial boşluqlar əvvəlcədən müəyyənləşdirilir.
Həmçinin qlobal miqyasda ən sürətli internet şəbəkələrindən birinə sahib olan Cənubi Koreya süni intellekt əsaslı dələduzluqların və kiberhücumların qarşısını almağa çalışır. Bu məqsədlə ölkədə dövlət səviyyəsində xüsusi Süni İntellekt Təhlükəsizlik Agentliyi təsis edilib və sərt cərimə mexanizmləri tətbiq olunur.
Avstraliya hökuməti bizneslərin kiber dayanıqlığını möhkəmləndirmək üçün kibertəhlükəsizlik qanunvericiliyi yaradıb və təhlükə barədə məlumatı vaxtında paylaşmayan şirkətlərə qarşı böyük maliyyə sanksiyaları nəzərdə tutub.
Avropa İttifaqının daxilində isə bu qlobal çağırışlara qarşı son illərdə bir neçə mühüm sistem və qanunvericilik bazası formalaşdırılıb. Bunlardan biri olan və Avropa miqyasında sərt tənzimləmə tətbiq edən Ümumi Məlumatların Qorunması Reqlamenti (GDPR) şəxsi məlumatların təhlükəsizliyi üçün ciddi standartlar müəyyən edib. Analitik mərkəzlərin məlumatlarına əsasən, GDPR qüvvəyə mindikdən sonra şirkətlər tərəfindən ödənilən cərimələrin ümumi məbləği milyardlarla avronu ötüb ki, bu da reqlamentin nə dərəcədə sərt nəzarət mexanizminə malik olduğunu göstərir. Həmçinin yenilənmiş Şəbəkə və İnformasiya Sistemləri Direktivi enerji, nəqliyyat və səhiyyə kimi əsas strateji sektorlarda kibertəhlükəsizlik tədbirlərini daha da gücləndirir. Bundan əlavə, dünyada ilk hərtərəfli qanunvericilik aktı olan Süni İntellekt Aktı süni intellekt sistemlərini risk dərəcələrinə görə minimal, yüksək və qadağan olunmuş risklər kimi qruplaşdırır. Bu Akt xüsusilə insan hüquqlarına təsir edən yüksək riskli tətbiqlərə qarşı ciddi nəzarət sistemləri qurur.
Artıq zərurət yaranıb ki, Rəqəmsal transformasiyanın gətirdiyi qlobal təhlükələrə qarşı ciddi mübarizə aparılmalıdır. Bunun üçün dövlət qurumları lazımi texniki, maliyyə və güclü kadr resursları ilə tam təmin olunmalıdırlar. Eyni zamanda vacib infrastruktur obyektləri etibarlı şəkildə qorunmalıdır. Məlumatların mühafizəsi üzrə peşəkar kibertəhlükəsizlik mütəxəssislərinin və süni intellekt uyğunluğu üzrə ekspertlərin yetişdirilməsi isə gələcəyin təhlükəsiz, inklüziv və dayanıqlı rəqəmsal mühitini qurmaq üçün ən vacib şərtlərdən biridir.
Təhminə VERDİYEVA,
"Azərbaycan"
jpg_1790976482.jpg)
