Qocalmanı ləngitmək mümkündürmü?

İnsan ömrünü uzatmaq arzusu bəşəriyyəti əsrlər boyu düşündürən məsələlərdən biridir. Qədim dövrlərdə uzun-ömürlülüyün sirri müxtəlif iksirlərdə və möcüzəvi vasitələrdə axtarılırdısa, müasir elm bu suala hüceyrələrin fəaliyyəti, genetik mexanizmlər, maddələr mübadiləsi və həyat tərzi üzərindən cavab tapmağa çalışır. 

Son illər tibbin ən çox diqqət yetirdiyi istiqamətlərdən biri yalnız insan ömrünün uzadılması deyil, həm də onu sağlam və fəal yaşamaqdır. Alimlər hesab edirlər ki, əsas məqsəd insanın neçə il yaşamasından daha çox, həmin illəri hansı fiziki və zehni vəziyyətdə keçirməsidir. Bu baxımdan sağlam qocalma, hüceyrələrin yenilənməsi və autofagiya mexanizmi müasir elmi araşdırmalarda mühüm yer tutur.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, 2030-cu ilə qədər dünyada hər altı nəfərdən biri 60 və daha yuxarı yaşda olacaq. 2050-ci ildə isə bu yaş qrupuna daxil olan insanların sayının 2,1 milyarda çatacağı proqnozlaşdırılır. Əhalinin yaşlanması səhiyyə sistemləri qarşısında yeni vəzifələr qoyur. Çünki yaş artdıqca ürək-damar xəstəlikləri, şəkərli diabet, osteoporoz, demensiya və bəzi xərçəng növlərinin yaranma ehtimalı yüksəlir. Lakin yaşlanma bütün insanlarda eyni sürətlə getmir. Bəzi insanlar 80 yaşında belə fəal həyat sürür, digərlərində isə daha erkən yaşlarda ciddi sağlamlıq problemləri meydana çıxır. Bu fərqin yaranmasında irsiyyətlə yanaşı, qidalanma, fiziki aktivlik, yuxu, ətraf mühit və zərərli vərdişlər mühüm rol oynayır.

Müasir gerontologiyada xronoloji yaşla bioloji yaş arasında fərq qoyulur. Xronoloji yaş insanın doğulduğu gündən keçən illəri göstərir. Bioloji yaş isə orqanizmin funksional vəziyyətini və yaşlanma ilə əlaqəli dəyişiklikləri əks etdirir. Eyni yaşda olan iki insanın ürək-damar sistemi, əzələ gücü, maddələr mübadiləsi və immun fəaliyyəti fərqli ola bilər. Tədqiqatçılar bioloji yaşın qiymətləndirilməsi üçün DNT metilləşməsi, qan göstəriciləri və digər biomarkerləri araşdırırlar. Bununla belə, hazırda bioloji yaşı tam dəqiqliklə müəyyən edən və gələcək sağlamlıq vəziyyətini qüsursuz proqnozlaşdıran vahid test mövcud deyil.

Yaşlanmanın hüceyrə səviyyəsində öyrənilməsi zamanı diqqətçəkən proseslərdən biri autofagiyadır. Yunan mənşəli bu termin hərfi mənada "özünü yemək" deməkdir. Lakin onun bioloji mahiyyəti daha mürəkkəbdir. Autofagiya hüceyrənin zədələnmiş və ya artıq funksiyasını itirmiş komponentlərini parçalayaraq yenidən istifadə etməsinə imkan verən təbii mexanizmdir. Hüceyrə daxilində yararsız zülallar, köhnəlmiş orqanoidlər və digər tullantılar xüsusi strukturlar vasitəsilə lizosomlara daşınır. Burada parçalanan maddələrin müəyyən hissəsi yeni hüceyrə komponentlərinin hazırlanmasında və enerji mübadiləsində istifadə olunur. Beləliklə, autofagiya hüceyrədaxili tarazlığın qorunmasına kömək edir.

Bu mexanizmin elmi əhəmiyyəti 2016-cı ildə daha geniş ictimaiyyətin diqqətini cəlb etdi. Həmin il yaponiyalı alim Yoşinori Osumi autofagiyanın mexanizmlərinin kəşfinə görə fiziologiya və tibb üzrə Nobel mükafatına layiq görüldü. Onun maya hüceyrələri üzərində apardığı tədqiqatlar autofagiyanı idarə edən genlərin müəyyənləşdirilməsinə və prosesin molekulyar əsaslarının anlaşılmasına mühüm töhfə verdi. Sonrakı araşdırmalar autofagiyanın insan hüceyrələrində də mühüm funksiyalar yerinə yetirdiyini göstərdi. Bu prosesin pozulması bəzi neyrodegenerativ xəstəliklər, metabolik pozuntular və yaşlanma ilə əlaqəli hüceyrə dəyişiklikləri ilə əlaqələndirilir.

Autofagiyanın ən çox müzakirə olunan xüsusiyyətlərindən biri onun qida çatışmazlığı şəraitində aktivliyinin dəyişməsidir. Orqanizmə qida daxil olmadıqda hüceyrələr enerji ehtiyatlarından daha səmərəli istifadə etməyə çalışır. Bu zaman AMPK və mTOR kimi molekulyar siqnal yolları autofagiyanın tənzimlənməsində iştirak edir. Məhz buna görə fasiləli aclıq və vaxt məhdudiyyətli qidalanma son illərdə uzunömürlülüklə bağlı müzakirələrdə geniş yer tutur. Ancaq burada mühüm elmi məqam var: insanlarda autofagiyanın ac qaldıqdan dəqiq neçə saat sonra əhəmiyyətli dərəcədə gücləndiyini göstərən universal vaxt həddi müəyyən edilməyib. Sosial şəbəkələrdə yayılan 16 və ya 18 saatlıq aclığın avtomatik olaraq hüceyrələri yenilədiyi barədə iddialar elmi baxımdan sadələşdirilmiş yanaşmadır.

Heyvanlar üzərində aparılan bəzi təcrübələr kalori məhdudiyyətinin və müəyyən qidalanma rejimlərinin ömür uzunluğuna təsir göstərə bildiyini nümayiş etdirib. Lakin bu nəticələrin insanlara birbaşa tətbiqi mümkün deyil. İnsanlarda aparılan tədqiqatlar müəyyən qidalanma rejimlərinin bədən çəkisi, insulin həssaslığı və bəzi ürək-damar risk göstəricilərinə müsbət təsir edə biləcəyini göstərsə də, fasiləli aclığın insan ömrünü uzatdığı hələ sübut olunmayıb. Üstəlik, uzunmüddətli aclıq hər kəs üçün təhlükəsiz deyil. Xüsusilə diabet dərmanları qəbul edənlər, hamilələr, qidalanma pozuntusu olanlar və bəzi xroniki xəstəliklərdən əziyyət çəkənlər belə rejimləri həkim nəzarəti olmadan tətbiq etməməlidirlər.

Bununla yanaşı, sağlam qocalmanın əsas şərtlərindən biri əzələ kütləsinin qorunmasıdır. Yaş artdıqca əzələ gücü və kütləsi azala bilər. Sarkopeniya adlanan bu vəziyyət yıxılma, hərəkət məhdudiyyəti və müstəqilliyin itirilməsi riskini yüksəldir. ÜST böyüklərə həftədə ən azı 3-5 saat ortaintensivlikli fiziki fəaliyyət, həmçinin həftədə ən azı iki gün əzələ gücləndirici məşqlər tövsiyə edir. Yaşlı insanlarda tarazlıq məşqləri də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müntəzəm hərəkət ürək-damar sağlamlığını dəstəkləyir, qan şəkərinin tənzimlənməsinə kömək edir və funksional imkanların qorunmasında mühüm rol oynayır.

Qidalanma uzunömürlülüyün digər vacib amilidir. Elmi araşdırmalarda Aralıq dənizi tipli qidalanma modeli sağlam yaşlanma ilə əlaqələndirilir. Bu model tərəvəz, meyvə, paxlalılar, tam taxıllar, qoz-fındıq, zeytun yağı və balıq istehlakına üstünlük verir. Emal olunmuş ət məhsullarının, əlavə şəkərin və həddindən artıq duzun məhdudlaşdırılması isə xroniki xəstəliklərin qarşısının alınmasına kömək edə bilər. Xüsusilə yaşlı insanlarda kifayət qədər zülal qəbulu əzələ kütləsinin qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla belə, hər kəs üçün eyni pəhriz uyğun deyil və qidalanma fərdi sağlamlıq vəziyyətinə əsasən müəyyənləşdirilməlidir.

Əslində, uzunömürlülüyün sirri təkcə hüceyrələrin yenilənməsində və ya müəyyən saatlarla ac qalmaqda deyil. Elmi sübutlar göstərir ki, balanslı qidalanma, müntəzəm fiziki fəaliyyət, kifayət qədər yuxu, siqaretdən uzaq durmaq, profilaktik müayinələr və sosial fəallıq sağlam yaşlanmanın əsas dayaqlarıdır. Autofagiya ilə bağlı kəşflər gələcək tibbi müalicələr üçün yeni imkanlar açsa da, bu gün insanın öz sağlamlığı üçün edə biləcəyi ən təsirli seçim elmi əsaslandırılmış həyat tərzini gündəlik vərdişə çevirməkdir. Çünki uzun yaşamaq qədər həmin illəri sağlam, müstəqil və həyat keyfiyyətini qoruyaraq keçirmək də əhəmiyyətlidir.

Ülkər XASPOLADOVA,

"Azərbaycan"