1920-ci ilin aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu və bolşevik işğalı ölkədə təkcə siyasi sistemi dəyişmədi, həm də millətin intellektual, mədəni və hərbi elitasını hədəf alan amansız bir qırmızı terror dalğasını işə saldı. Müstəqillik illərində böyük fədakarlıqlarla qurulan, Qarabağda, Zəngəzurda və Şirvanda vətən torpaqlarını müdafiə edən Azərbaycan Milli Ordusu yeni yaradılan sovet rejimi üçün ən böyük təhlükə mənbəyi hesab olundu.
Bolşevik rəhbərliyi yaxşı anlayırdı ki, milli şüura, peşəkar hərbi hazırlığa və xalqın etimadına sahib olan zabit korpusu var olduqca, işğal rejimi heç vaxt tam sabitləşə bilməz. Məhz bu səbəbdən işğalın ilk günlərindən etibarən Azərbaycanın hərbi elitasına qarşı sistemli və amansız bir təmizləmə əməliyyatına başlanıldı.
Bu kütləvi cəza tədbirləri təkcə 1920-ci illərin əvvəlləri ilə məhdudlaşmadı, 1930-cu illərin sonunda - Stalinin "böyük təmizləmə" dövründə özünün qanlı zirvəsinə çatdı. Gecə yarısı həbslər, işgəncəli dindirilmələr və Nargin adasında, eləcə də Lefortovo zindanlarında bitən faciəvi talelər misli görünməmiş məşəqqətlərlə üzləşdi. Vətənini canından əziz tutan generallar, polkovniklər və strateji təfəkkürlü hərbi xadimlər saxta, uydurma "casusluq, əks-inqilabi fəaliyyət və vətənə xəyanət" ittihamları ilə mühakiməsiz güllələndi, ailələri isə Sibirin və Qazaxıstanın ölüm düşərgələrinə sürgün edildi. Bu, görünməmiş bir soyqırım idi.
1920-ci ilin aprel çevrilişindən dərhal sonra yaradılan Fövqəladə Komissiya (Çrezvıçaynaya Komissiya - ÇK) və hərbi tribunallar heç bir araşdırma aparmadan milli ordunun zabitlərini həbs etməyə başladı. Təkcə XI Qırmızı Ordunun Bakıya daxil olmasından sonrakı bir neçə ay ərzində Azərbaycan Milli Ordusunda xidmət etmiş 12 general, 27 polkovnik və 46 kapitan bolşeviklər tərəfindən ya yerindəcə güllələndi, ya da Nargin adasında kütləvi şəkildə qətlə yetirildi.
Cümhuriyyət ordusunun qurucularından olan general Səməd bəy Mehmandarov və Əliağa Şıxlinski kimi görkəmli hərbi xadimlər Nəriman Nərimanovun müdaxiləsi sayəsində fiziki məhvdən xilas olsalar da, onların yetişdirdiyi yüzlərlə gənc və orta rütbəli zabit qırmızı terrorun qurbanı oldu.
İki fərqli dövr, bir qanlı tale
Sovet rejiminin məhv etdiyi hərbi xadimlərimizin siyahısı olduqca uzundur. Onların arasında həm Rusiya imperiyasında parlamış generallar, həm cümhuriyyət zabitləri, həm də sovet dövründə yenidən formalaşan hərbi diviziyaların komandirləri var idi.
Azərbaycanın hərb tarixinin ən görkəmli şəxsiyyətlərindən biri, Rusiya İmperator Ordusunun zabiti, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun qəhrəmanı və Sovet Ordusunun briqada komandiri Cəmşid Naxçıvanski həm döyüş meydanlarında göstərdiyi misilsiz şücaəti, həm də Azərbaycanda peşəkar milli hərbi kadrların yetişməsindəki müstəsna xidmətləri ilə adını tarixə qızıl hərflərlə yazmışdır. Lakin onun bu şərəfli ömrü 1938-ci ildə sovet repressiya maşınının qanlı olayları nəticəsində yarımçıq qalmışdır.
Cəmşid Naxçıvanski 1895-ci ildə Naxçıvan şəhərində, məşhur zadəgan Kəngərli nəslinin (Naxçıvanskilər) ailəsində dünyaya gəlmişdir. Atası istefada olan rottmeyster Cəfərqulu xan, əmisi isə Rusiya imperiyasının məşhur süvari generalı Hüseyn xan Naxçıvanski idi. Belə bir mühitdə böyüyən Cəmşid hərbi sənətə erkən yaşlarından bağlanır. O, 1914-cü ildə Ukraynadakı Yelizavetqrad Qvardiya Məktəbini bitirərək Birinci Dünya müharibəsinə yollanır. Məşhur "Vəhşi diviziya"nın tərkibindəki Tatar süvari alayında eskadron komandiri kimi döyüşür. Cəbhədə üç dəfə yaralanan gənc zabit göstərdiyi igidliyə görə "Müqəddəs Georgi", "Müqəddəs Anna" və "Müqəddəs Stanislav" ordenləri, eləcə də şücaət silahı ilə təltif olunur.
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulduqdan sonra Cəmşid xan dərhal milli ordunun formalaşması prosesinə qoşulur. O, Qafqaz İslam Ordusu ilə birlikdə Bakının erməni-bolşevik işğalından azad edilməsində iştirak edir. Cümhuriyyət dövründə Qarabağ və Zəngəzurda baş qaldıran erməni qiyamlarının yatırılmasında, Şuşanın müdafiəsində onun rəhbərlik etdiyi süvari alayı qəhrəmanlıq dastanı yazır. O, gənc yaşlarında polkovnik-leytenant rütbəsinə qədər yüksəlir.
1920-ci ilin aprelində Azərbaycan bolşeviklər tərəfindən işğal edildikdən sonra milli ordunun bir çox zabitləri güllələnsə də, Cəmşid Naxçıvanskinin yüksək hərbi savadı və idarəçilik bacarığı sovet rəhbərliyinin diqqətindən qaçmır. O, orduda saxlanılır və 1921-1931-ci illər ərzində Azərbaycan Atıcı Diviziyasının (Milli diviziya) komandiri olur. Naxçıvanski həmçinin azərbaycanlı gənclərin hərbi təhsil almasını təmin etmək üçün böyük səylər göstərir. Özü də Moskvada Frunze adına Hərbi Akademiyada iki dəfə - 1923 və 1928-ci illərdə ali təhsil alır və həmin akademiyada Taktika kafedrasının müəllimi, hərbi alim kimi fəaliyyətini davam etdirir. 1935-ci ildə ona Sovet Ordusunun ali hərbi rütbələrindən biri olan briqada komandiri (briqkom) rütbəsi verilir.
Lakin bütün bunlara baxmayaraq, böyük terror, uydurma ittihamlar, saxta dəlillər bitib tükənmək bilmir. Cəmşid Naxçıvanskinin mənşəcə xan nəslindən olması, AXC ordusunda xidmət etməsi və böyük nüfuzu sovet xüsusi xidmət orqanlarını daim narahat edirdi. Hələ 1931-ci ildə o, "antisovet fəaliyyət" ittihamı ilə bir dəfə həbs olunmuş, lakin bəzi nüfuzlu şəxslərin müdaxiləsi ilə azad edilmişdi. Amma 1937-1938-ci illərin amansız "böyük təmizləmə" kampaniyası zamanı ondan yan keçmədi.
20 may 1938-ci ildə Cəmşid Naxçıvanski Moskvada yenidən həbs olundu. Ona qarşı irəli sürülən ittihamlar dəhşətli dərəcədə absurd idi - "Antisovet hərbi-faşist təşkilatında iştirak etmək, casusluq və sovet dövlətinə qarşı qiyam hazırlamaq". Lefortovo zindanında ağır fiziki və psixoloji işgəncələrə məruz qalan sərkərdə ittihamları rədd etsə də, SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası onun haqqında ölüm hökmü çıxardı. 26 avqust 1938-ci ildə Cəmşid Naxçıvanski Moskva yaxınlığındakı "Kommunarka" poliqonunda güllələndi və kütləvi məzarlıqda dəfn edildi.
Qambay Vəzirov sovet Azərbaycanının hərbi elitasının formalaşmasında mühüm rol oynamış, Azərbaycan Atıcı Diviziyasının komandiri olmuşdur. Moskvada Frunze adına Hərbi Akademiyanı bitirmişdir. 1919-cu ildə Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusunda xidmət etmişdir.
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra könüllü olaraq komandir kurslarına qoşulmuş və Qarabağ, Qazax, Ağdam, Cəbrayıl bölgələrində daşnak ermənilərə və yerli üsyanlara qarşı döyüşlərdə iştirak etmişdir. O, Birləşmiş Azərbaycan hərbi məktəbinin rəisi (1926-1927) və 77-ci dağatıcı diviziyanın komandiri (1932-1937) olmuşdur. Hərbi xidmətlərinə görə "Qırmızı Bayraq", "Qırmızı Ulduz" və "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordenləri ilə təltif edilmişdir.
Stalin repressiyalarının qurbanı olan Qambay Vəzirov 27 iyul 1937-ci ildə uydurma antisovet və millətçilik ittihamları ilə həbs olunmuşdur. Ağır işgəncələrə məruz qaldıqdan sonra SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən ölüm hökmünə məhkum olunaraq 13 oktyabr 1937-ci ildə güllələnmişdir. Ölümündən sonra ailəsi də faciəvi tale yaşamışdır.
Xalq Cümhuriyyəti ordusunun Baş Qərargah rəisi, Qarabağ və Zəngəzur döyüşlərinin qəhrəmanı general-mayor Həbib bəy Səlimov bolşevik işğalından sonra yeni rejimlə əməkdaşlığı rədd etmişdi. 1920-ci ilin sentyabrında bolşeviklər tərəfindən həbs edilən general Bakının Nargin adasında güllələnmişdir. Onun dəfn olunduğu yer bu gün də məlum deyil.
Çar ordusunun və cümhuriyyət dövrünün parlaq generallarından biri olan İbrahim ağa Usubov 1920-ci ilin mayında sovet işğalına qarşı baş qaldıran məşhur Gəncə üsyanından sonra hədəfə alınmışdı. Bolşeviklərin şəhərdə törətdiyi kütləvi qırğınların ardınca üsyana rəhbərlikdə və ya dəstək verməkdə ittiham olunan Usubov digər silahdaşları ilə birlikdə amansızlıqla qətlə yetirilmişdir.
Bəhram bəy Nəbibəyov (polkovnik) cümhuriyyət ordusunun artilleriya zabiti kimi böyük rəşadət göstərmiş, sovet işğalı ilə barışmayanlardan idi. O, 1930-cu ildə sovet rejiminə qarşı baş qaldıran məşhur Şəki üsyanına rəhbərlik etmiş və qeyri-bərabər döyüşdə qəhrəmancasına həlak olmuşdur. Onun ölümü ilə kifayətlənməyən rejim bütün ailəsini repressiya ruzigarına qərq etmişdi.
Beləcə, "təmizləmələr" nəticəsində Azərbaycan peşəkar hərbi beyin mərkəzini itirmişdir. Bu ağır zərbənin fəsadları özünü İkinci Dünya müharibəsinin ilk illərində kadr qıtlığı ilə qabarıq büruzə verdi. Repressiyaya uğramış hərbçilərin böyük əksəriyyətinə yalnız Stalinin ölümündən sonra - 1955-1956-cı illərdə bəraət verildi. Lakin onların itirilmiş həyatları və millətə verə biləcəkləri töhfələr tarixin qanlı səhifələrində qaldı.
İradə ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
jpg_1792622872.jpg)
jpg_1792531899.jpg)
