1930-cu illərin repressiyası Azərbaycanda olduğu kimi, Orta Asiyadakı türk xalqlarının da taleyindən qara yel kimi keçib. Neçə-neçə vətənsevər ziyalı, yazıçı, şair, mütəfəkkir bu qorxunc dalğada qərq olub. Tanınmış qazax şair-dramaturqu, tərcüməçi və ictimai xadim Miryaqub Dulatov da bu acı taleyi yaşayanlardandır.
1885-ci ildə Kustanay vilayətinin Sarıkopo kəndində anadan olan Miryaqub Dulatov iki yaşında anasını itirib. Atası onu 1893-cü ildə kənddəki molla məktəbinə qoyub. 12 yaşında atasını da itirən Miryaqub ibtidai təhsilini başa vurduqdan sonra Torqaydakı ikisinifli məktəbdə oxuyub. 1906-cı ildə Ufa şəhərindəki Qaliya mədrəsəsinə qəbul olunub. Burada Qalimcan İbrahimov, Şeyxzadə Babiç, Məcid Qafuri və digər ziyalılarla tanış olub.
Həmin dövrdə başlayan inqilab dalğası gənc Miryaqubu da özünə çəkir. O, Karqaralıdakı demokratlara qoşulur. Qazaxların Uralsk şəhərində təsis etdikləri Konstitusiyaçı Demokrat Partiyasının təsis qurultayının təşkilatçılarından biri olur. Qurultayın nümayəndə heyətinin tərkibində Sankt-Peterburqa gedir. Bu ərəfədə hökumətin Rusiyanın mərkəzi quberniyasının rus əhalisinin Qazaxıstana köçürülməsinə qarşı ilk etiraz edənlərdən biri olaraq qazax xalqını bu etiraza qoşulmağa çağırır. Onun "Gənclərə" adlı ilk şeiri 1907-ci ildə Sankt-Peterburqda qazax dilində nəşr edilən "Serke" qəzetində dərc olunur. Siyasi fəaliyyəti ilə qısa müddətdə qazaxıstanlı gənclər arasında tanınır. Qəzetin növbəti nömrəsində onun qazaxların hüquq və haqlarından, məmurların özbaşınalığından bəhs edən "Bizim vəzifələrimiz" adlı məqaləsi də dərc edilir. Bu məqaləyə görə qəzet bağlanır və M.Dulatov həbs olunur. Həbsdən azad olunduqdan sonra siyasi fəaliyyətinin məhdudlaşdırıldığını görən şair yaradıcılığa üstünlük verir.
Qazax xalqını mübarizəyə səsləyən şairin 1909-cu ildə "Oyan, qazax" adlı şeirlər kitabı işıq üzü görür və geniş əks-səda doğurur. Bu uğurdan ruhlanan müəllif 1910-cu ildə "Bəxtsiz Camal" romanını yazır. Kitab varlı bir kişiyə verilən gənc Camalın acı taleyindən bəhs edir. Əsər oxucular tərəfindən maraqla qarşılanır. 1911-ci ildə isə Miryaqub Dulatov "Oyan, qazax" kitabını təkrar nəşr etdirir. Ancaq kitabdakı şeirlər hökumət dairələrini narahat edir və kitab müsadirə olunur.
1913-cü ildə Əlixan Baytursunovun təsisçiliyi ilə Orenburqda "Kazax" adlı qəzet nəşr edilir. M.Dulatov qəzetdə işə dəvət alır. Bir müddət sonra o, qəzetin redaktoru olur. İbrahim Kunanbayovun başladığı maarifçilik hərəkatının ən fəallarından olan A.Baytursunov, M.Æumabayev və M.Dulatov böyük səylə müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizəyə qalxırlar. Həmin il M.Dulatovun "Azamat" adlı şeir kitabı işıq üzü görür. Kitabda müəllifin şeirləri ilə yanaşı, F.Şiller, A.Puşkin, A.Tukay, M.Lermontovdan etdiyi tərcümələri də yer alır. 1915-ci ildə isə ədəbi-bədii, publisistik məqalələr toplusu olan "Terme" kitabı çapdan çıxır.
1917-ci ildə Rusiyada inqilabi çevriliş baş verdikdən sonra millətini azad və firavan görmək istəyən vətənpərvər şair çıxılmaz vəziyyətə düşür. Bu zaman qazax ziyalıları iki qrupa bölünmüşlər. Bir qrup xalqın öz dövlətini qurmaq tələbini irəli sürür, başqa bir qrup isə Rusiyanın tərkibində muxtariyyətə nail olmağa üstünlük verirdi. M.Dulatov sovet rəhbərlərinin verdiyi vədlərə aldanır. Bolşeviklərlə bir sırada olan şair 1920-1930-cu illərdə "Ak jol", "Yenbekap kazax" qəzetlərində, "Qızıl Kazaxıstan" jurnalında işləyir. Bütün bunlara rəğmən sovet rəhbərliyi ona inanmırdı. Bunu yaxşı bilən şair Alaş Partiyası ilə əlaqəsini kəsmir. Partiyanın gizli təşkilatlarının işində fəal iştirak edir.
Tədqiqatçı Əli Şamil şairlə bağlı araşdırmasında yazır ki, M.Dulatov ölkədə ərəb əlifbasından latın qrafikasına keçilməsinə etiraz edib. Bunu xalqın keçmişi və tarixi ilə əlaqəsinin kəsilməsi kimi qiymətləndirib. Onun fikirləri dövlət siyasətinə qarşı çıxmaq kimi dəyərləndirilir. M.Dulatov 1928-ci ildə yenidən həbs olunur. Lakin milli qüvvələrin dəstəyi ilə qısa müddətdə azadlığa buraxılır.
Ciddi nəzarətdə olan şair 1930-cu ilin aprelində yenidən həbs edildikdə onu heç kim müdafiə edə bilmir. Uzun və işgəncəli istintaq zamanı şairin gizli antisovet fəaliyyəti aşkarlanır. Məhkəmənin qərarı ilə M.Dulatova ölüm hökmü verilir. Lakin bir neçə ay həbsxanada saxlanıldıqdan sonra bu hökm dəyişdirilir və o, 10 il müddətinə Şimal Buzlu Okeanı sahillərindəki Ağ dənizdə yerləşən Solovki xüsusi təyinatlı əsir düşərgəsinə göndərilir. Vətənpərvər şair 5 oktyabr 1935-ci ildə həbsxanada dünyasını dəyişir.
Lakin Qazax xalqının vətənsevər oğulları, habelə dünyanın demokratik fikirli insanları Miryaqub Dulatovu unutmur, gec də olsa 1988-ci ildə ona bəraət verilir. İstiqlal şairinin əsərləri yenidən nəşr olunur və adının əbədiləşdirilməsi üçün xeyli iş görülür.
Rəhman SALMANLI,
"Azərbaycan"
jpg_1792531899.jpg)
