Tarixi-mədəni irsinin zənginliyi və çoxəsrliliyi məmləkətimizin qədim yaşayış məskənlərindən biri olmasının təsdiqidir. Minilliklərdən, yüzilliklərdən soraq verən bu irsi tədqiq etmək, qorumaq, onun dəyərini bilmək keçmişə ehtiramımız, gələcəyə məsuliyyətimizdir.
Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin 22 dekabr 2025-ci il tarixli sərəncamı ilə 2026-cı ilin "Şəhərsalma və Memarlıq İli" elan edilməsi tariximizə, bu günümüzə və sabahımıza diqqətin və qayğının nümunəsidir. Sənəddə ölkənin çoxəsrlik tarixə malik şəhərsalma və memarlıq mədəniyyəti ənənələrinin yaşadılması, eləcə də ölkədə bu sahədə yeni çağırışlara cavab verən mütərəqqi yanaşmaların təşviqi və tətbiqinin genişləndirilməsi əsas məqsədlər sırasında göstərilir.
Azərbaycan memarlığının dünya əhəmiyyətli nümunələrindən biri də "Atəşgah" kompleksidir. Sözügedən sərəncamda bildirilib: "Bu gün ölkə ərazisində dövlət tərəfindən mühafizə olunan müdafiə qalaları, karvansaralar, məscid, məbəd və türbələr milli memarlığın parlaq ənənələrini əks etdirir. Bədii-memarlıq həllinin kamilliyi baxımından iftixar hissi doğuran dünya əhəmiyyətli tarix və mədəniyyət abidələrindən Möminə xatun türbəsi, Xudafərin körpüsü, "Atəşgah" kompleksi və digər bu kimi misilsiz nümunələr Azərbaycan memarlığının rəmzlərinə çevrilmişdir".
Abşeron yarımadasında - Suraxanı kəndi yaxınlığında yerləşən "Atəşgah" deyilən məbəd əsrlər boyu yalnız bizim üçün müqəddəs olmayıb. Bu alov məbədini müxtəlif dövrlərdə zərdüştlər, hindustlar və siqhlər ibadətgah hesab ediblər.
Adı "Alov evi" və ya "Alov yeri" mənasını ifadə edən, tarixi mənbələrə əsasən, qədim atəşpərəstlər məbədinin qalıqları üzərində, təbii qazın çıxdığı əbədi məşəlin yerində XVII-XVIII əsrlərdə inşa edilən məbədin 24 hücrə və mərkəzi səcdəgahı mövcuddur. Tarixçilər müxtəlif vaxtlarda tikilmiş hücrələrin və ibadətgahın XVII əsrin sonlarında ümumi hasara alındığını qeyd edirlər.
Tarixi mənbələrdə erkən Orta əsrlərdən etibarən Bakı və Abşeron ətrafında sönməz alovların mövcudluğundan bəhs olunub. Araşdırıcı Sara Aşurbəyli ən erkən məlumatları Bizans tarixçisi Panili Priskin verdiyini qeyd edib. Panili Prisk bildirib ki, farslar tərəfındən təqib olunan hun qoşunları ölkəni qarət edərək Midiyadan Skifiyaya "sualtı qayalarından alov qalxan" başqa yolla qayıdıblar. N.Xanıkov bu məlumatın "şəksiz, əbədi Bakı odlarına" aid olduğunu bildirib. Ondan savayı, bir çox səyyah və alimlər, eləcə də XVIII əsrdə İngiltərənin görkəmli ictimai xadimi, səyyahı və publisisti Conas Hanuey (1744) də Bakı ətrafında ayrı-ayrı dövrlərdə tikilmiş müxtəlif tipli qədim od məbədlərinin tam komplekslərindən bəhs edib.
Düma, Kempfer, Villot, Berezin, Mendeleyev və digər məşhurlar da bu məbədə gəliblər. Aleksandr Düma öz təəssüratlarını "Qafqaz səfəri" əsərində belə qələmə alıb: "Nahar qurtaran kimi qapıda hazır dayanan faytonlara minib məşhur Atəşgaha getdik. Bakı Atəşgahı, az səyahət edən fransızlar istisna olmaqla, bütün aləmə bəllidir. ...Biz tamamilə alova bürünmüş qapıdan həyətə girdik. Böyük dördkünc həyətin ortasında günbəzli səcdəgah ucalır. Səcdəgahın tən ortasında əbədi alov şölələnir".
Görkəmli rus kimyaçısı Dmitri Mendeleyev isə rus taciri Konerevin 1855-ci ildə "Atəşgah"ın arxasında tikdirdiyi kerosin zavodunda çalışıb. Həyat yoldaşına məktubunda o, "Atəşgah"ın çox maraqlı məbəd olduğunu, indiyəcən belə məbəd görmədiyini yazıb.
Məmləkətimizə digər ölkələrdən gələn tacirlər də çox vaxt müqəddəs yer kimi "Atəşgah"ı ziyarət edib, bir neçə gün orada qalıblar. XVI-XVII əsrlərdə Azərbaycandan keçən məşhur İpək yolu ilə ölkəmizə gələn tacirlər öz vətənlərinə döndükdə Suraxanıda yerdən çıxan təbii alovdan da danışıblar.
Məlumata əsasən, məbədin ən erkən tikilişi 1713-cü ilə aiddir. Kitabəyə əsasən, 1810-cu ildə tacir Kançanaqaranın hesabına tikilmiş mərkəzi altar ən yeni tikili hesab edilir. İbadətgahın ətrafında XVIII əsrdə bir-birinə bitişik ibadət zalları, hücrələr və karvansaray tikilib. Beşguşəli həyətin mərkəzində rotonda-pavilyon yerləşir. Rotonda kompleksin əsas alov məbədidir və bütün qurbanlar həmin məbəddə yanan müqəddəs alova gətirilirdi.
Məbəd yaxınlığında yerləşən daşlarla doldurulmuş dərin dördbucaqlı quyuda alovlanan odda vəfat etmiş dindarların cəsədləri yandırılıb. Məbədin ərazisində yaşayan dindar rahiblər cəmiyyətdən ayrılaraq burada müqəddəs alov vasitəsilə bədənlərini və ruhlarını təmizlədiklərinə inanıblar. Rahiblər boyunlarından ağırlığı 30 kiloqrama çatan zəncirlər asıblar. Zəvvarların ianələri hesabına yaşayan məbəd kahinləri inanıblar ki, ölümdən sonra insanın ruhu dirilərək yerə qayıdacaq. Onlar güman ediblər ki, ruhun hörmətli adam və ya hansısa heyvan cildində qayıtması insanın sağlığında topladığı müsbət karmaların miqdarından asılıdır.
Məbəd kompleksi XIX əsrin əvvəllərində artıq dövrümüzdəki görünüşündə olub. Əsasən hinduslar tərəfindən ibadət edilsə də, məbədin memarlığı ənənəvi hinduizm məbədlərinin memarlığından fərqlidir. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, ümumi memarlıq xüsusiyyətlərinə görə o, Azərbaycanın şəhər karvansaralarını xatırladır. Yerli memarlıq ənənələri əsasında tikilmiş abidə qədim alov altarlarının xüsusiyyətini də əks etdirir. Giriş üzərində Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi üçün xarakterik olan qonaq otaqları - balaxana tikilib.
Məbəddəki 20 qiymətli daş kitabə hücrənin üstündə yerləşdirilib. Hər kitabədə otaqların neçənci ildə və hansı tacir tərəfindən tikilməsi, hind tanrılarının adları qeyd edilib. Kitabələrin bəzisinin sonunda yazılma tarixi var. Müəyyən olunub ki, kitabələr XVIII-XIX əsrlərə aiddir. Ciddi zədələnmiş bəzi hinduizm kitabələrini oxmaq mümkün olmayıb. Atəşgahdakı yeganə zərdüşt kitabəsi dörd sətirlik şeir formasında yazılıb.
1855-ci ildə "Atəşgah" yaxınlığında zavod inşa olunduğundan məbədin təbii alovları tədricən zəifləyib. 1902-ci il yanvarın 6-da isə atəşgahın sonuncu təbii alovu sönüb.
XX əsrin əvvəllərində tədqiqatçı M.S.Sayapin Hövsan sakinindən aldığı məlumata əsaslanaraq XIX əsrin ikinci yarısında məbəd ətrafında hələ də oda ibadət edən yaşlıların yaşadıqlarını, onların övladlarının isə artıq müsəlman olduqlarını qeyd edib.
Məbəd 1925-ci ildən sonra demək olar ki, tərk edilib. Yalnız 1975-ci ildə burada ətraflı restavrasiya işləri aparılıb və "Atəşgah" yenidən ziyarət üçün açılıb. 2007-ci ildə məbəd yenidən restavrasiya olunub. Azərbaycan Prezidentinin sərəncamına əsasən, kompleks ətrafında açıq səma altında muzey yaradılıb, kompleks Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu elan edilib.
Zöhrə FƏRƏCOVA,
"Azərbaycan"
