XXI əsr qlobal miqyasda urbanizasiya prosesinin misilsiz sürətlə inkişaf etdiyi, şəhərlərin landşaftının və memarlıq arxetipinin yenidən formalaşdığı bir dövrdür. Müasir günümüzdə şəhərsalma artıq sadəcə beton və şüşə konstruksiyaların ucaldılması və mənzil fondu yaradılmasından ibarət mexaniki bir proses deyil. O, sosiologiyanın, ekologiyanın, mühəndisliyin və rəqəmsal texnologiyaların kəsişməsində qərar tutan, bəşəriyyətin gələcək həyat standartlarını müəyyən edən strateji bir elmdir.
Bu gün ölkəmizin böyük şəhərlərində ucalan yeni binalar həm memarlıq estetikası, həm də mühəndislik həlləri baxımından köklü bir transformasiya dövrünü yaşayır. Köhnə, monolit və birrəngli yaşayış massivləri öz yerini ekoloji cəhətdən təmiz, enerjiyə qənaət edən və insan amilini mərkəzdə saxlayan multifunksional yaşayış komplekslərinə verir. Bu keçid şəhərlərimizin yalnız vizual görünüşünü dəyişmir, həm də gələcək nəsillər üçün daha təhlükəsiz, yaşıl və intellektual mühit vəd edir.
Bakı hazırda dünya miqyasında həm də sürətli modernləşmə və unikal şəhərsalma nümunəsi kimi çıxış edir. Neft bumunun memarlıq irsini daşıyan qədim İçərişəhərin, XIX əsr Avropa üslublu binaların əhatə etdiyi paytaxtımız XXI əsrdə tamamilə fərqli bir vizual və funksional mərhələyə qədəm qoyub. Belə bir inkişaf təkcə infrastrukturun yenilənməsi ilə məhdudlaşmır, həm də şəhərin tarixi kimliyini müasir texnologiyalar və fəlsəfə ilə birləşdirən yeni simvolların yaranmasını tələb edir.
Azərbaycan Respublikasında elan olunmuş 2026-cı il - "Şəhərsalma və Memarlıq İli" çərçivəsində paytaxtın keçdiyi bu təkamül yolu daha dərindən təhlil edilir və gələcək inkişaf strategiyaları formalaşdırılır. Artıq təsdiq olunmuş 2040-cı ilədək olan regional baş plan çərçivəsində Bakı qlobal memarlıq arenasında öz yeni futuristik simasını nümayiş etdirir.
Müasir Bakının simasını kökündən dəyişən, şəhərə gələn hər bir qonağın ilk diqqətini çəkən və qısa müddətdə ölkənin gerçək brendinə çevrilən ən mühüm memarlıq kompleksi isə şübhəsiz ki, "Alov qüllələri"dir (Flame Towers). Bu möhtəşəm layihə, sadəcə bir göydələn kompleksi deyil, Bakının qədim "Odlar Yurdu" fəlsəfəsinin müasir mühəndislik dili ilə yenidən şərh olunmasıdır.
Müasir tikinti trendləri
Məlumdur ki, şəhərsalma elmində hündürmərtəbəli binaların yerləşməsi şəhərin gerçək balansını pozmamalı, əksinə, tamamlamalıdır. "Alov qüllələri" məhz bu baxımdan mükəmməl strateji nöqtədə - Bakının ən hündür təbii yüksəkliklərindən birində - Dağüstü parkın yaxınlığında inşa edilib. Kompleks Xəzər dənizinin sahilindən və şəhərin əksər mərkəzi küçələrindən aydın seçilir. Binalar paytaxtın amfiteatr formalı relyefində təbii bir dominant rolunu oynayır. Onların fasadını örtən xüsusi LED ekran panelləri vasitəsilə icra olunan vizual şoular, rəqs edən alovlar və Azərbaycan bayrağının əksi Bakının gecə mənzərəsini tamamlayan əsas elementlərdir.
Kompleks Amerikanın dünyaca məşhur "HOK" memarlıq şirkəti (baş memar Barri Hyuz) tərəfindən layihələndirilmiş, 2007-2012-ci illərdə inşa olunmuşdur. Tikinti işləri əsasən Türkiyənin "Dia Holdinq" şirkəti tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bu tikili adını və formasını Azərbaycanın qədim tarixi köklərindən götürmüşdür. Bakı ərazisində əsrlər boyu mövcud olmuş atəşpərəstlik mədəniyyəti və təbii qaz sızmalarından yaranan alovlar memarların ilham mənbəyi olmuşdur. Göydələnlərin üç müstəqil alov dilini xatırladan asimmetrik forması şəhərin qədim hissəsi olan İçərişəhər və Qız qalası ilə kəskin təzad yaratsa da, vizual olaraq bir harmoniya təşkil edir. Bu, şəhərsalmada tarixin qorunması ilə yanaşı, gələcəyə doğru atılan cəsarətli addımların ən bariz nümunəsidir.
Üç sütun, üç funksiya
Hündürlükləri 140 metrdən 182 metrə qədər dəyişən bu üç qüllə təkcə estetik görünüşü ilə deyil, həm də çoxfunksiyalığı ilə müasir şəhər həyatının mərkəzinə çevrilib. Cənub qülləsi (yaşayış) ən hündür qüllədir və 182 metr, 39 mərtəbədən ibarətdir, paytaxtın ən lüks və müasir standartlara cavab verən rezidensiyalarını özündə birləşdirir. Şimal qülləsi (hotel) hündürlüyü 165 metr, 36 mərtəbədən ibarətdir. Bura beynəlxalq "Fairmont Baku" brendi altında fəaliyyət göstərərək şəhərin turizm infrastrukturuna böyük töhfə verir. Qərb qülləsi (ofis) hündürlüyü 161 metr, 28 mərtəbə təşkil edir və müasir "A" sinifli kommersiya ofislərindən ibarətdir. Müasir biznes mərkəzi kimi yerli və beynəlxalq şirkətlərin fəaliyyəti üçün yüksək texnoloji şəraiti təmin edir. Hər üç qülləni birləşdirən alt hissədə böyük ticarət və əyləncə mərkəzi yerləşir.
"Alov qüllələri" təkcə vizual görünüşü ilə deyil, həm də arxasında dayanan mürəkkəb mühəndislik həlləri ilə dünya tikinti tarixinə düşüb. Bakının yüksək seysmik zonada yerləşməsi və şəhərin simvolu olan güclü xəzri küləkləri layihəçilər, dizaynerlər qarşısında çox ciddi sınaqlar qoymuşdu. Bu çətinlikləri dəf etmək üçün binanın inşasında unikal mühəndislik üsullarından istifadə olunub. İlk növbədə kompleks Rixter şkalası ilə 9 ballıq zəlzələyə tab gətirə biləcək şəkildə layihələndirilib. Binaların bünövrəsində diametri 1,2 metrdən 1,5 metrə qədər dəyişən, yerin dərinliklərinə doğru uzanan yüzlərlə dəmir-beton svaylar (bunun üçün xüsusi qazma avadanlıqları tərəfindən 30 metrdən çox dərinlikdə quyular qazılmışdı) quraşdırılıb. Bu sistem binanın çəkisini yerin altındakı möhkəm süxurlara ötürür.
Bakının saniyədə 35-40 metrə çatan küləkləri binaların yuxarı mərtəbələrində güclü rəqslər yarada bilərdi. Bunun qarşısını almaq üçün qüllələrin yuxarı hissəsində polad karkas konstruksiyalardan istifadə olunub. Həmçinin binaların daxilində xüsusi kütlə dempferləri (külək rəqslərini söndürən nəhəng balans sistemləri) quraşdırılıb. Beləliklə, külək nə qədər güclü olsa da, binanın aerodinamik quruluşu və daxili mexanizmləri onun təhlükəsizliyini tam təmin edir.
Binalar dik yamacda və sürüşmə ehtimalı olan ərazidə inşa edildiyi üçün mühəndislər əvvəlcə nəhəng bir beton dayaq divarı (buna şəhərsalmada şpunt divarı deyilir) çəkməli olublar. Bu, həm torpaq sürüşməsinin qarşısını almış, həm də ağır texnikanın ərazidə təhlükəsiz işləməsinə şərait yaratmışdır.
"Ağıllı bina" (Smart Building)
"Alov qüllələri" təkcə möhkəm bünövrəsi ilə deyil, həm də daxili idarəetmə sistemlərinin intellektual səviyyəsi ilə müasir şəhərsalmanın ən son nailiyyətlərini özündə cəmləşdirir. Kompleks tam şəkildə "Ağıllı bina" (Smart Building) konsepsiyası əsasında idarə olunur. Qüllələrin fasadında istifadə olunan şüşə örtüklər xüsusi tərkibə malikdir. Onlar yayda günəş şüalarının istiliyini geri qaytararaq daxili soyutma sistemlərinin yükünü azaldır, qışda isə istiliyi içəridə saxlayaraq enerji sərfiyyatını minimuma endirir.
Binanın xarici səthinə quraşdırılmış 10 mindən çox yüksək güclü LED çıraq xüsusi kompüter proqramı ilə mərkəzləşdirilmiş qaydada idarə olunur. Bu sistem onları vahid bir ekrana çevirərək şəhər miqyasında vizual kommunikasiya aləti rolunu oynayır. Yanğın, dəm qazı sızması və ya hər hansı digər fövqəladə hal zamanı intellektual sensorlar dərhal işə düşür. Liftlər, havalandırma və təxliyə yolları insan amili olmadan, tam avtomatik rejimdə ən təhlükəsiz vəziyyətə gətirilir. Gecə saatlarında binaların üzərində hərəkət edən nəhəng alov dilləri, Azərbaycan bayrağını dalğalandıran insan fiqurları və müxtəlif vizual animasiyalar nümayiş etdirilir. Bu layihə skyscrapers.com tərəfindən dünyanın ən yaxşı işıqlandırılmış binası seçilmişdir.
Kompleks həm də Avropanın daşınmaz əmlak bazarında ən nüfuzlu müsabiqələrdən biri sayılan MIPIM 2013-də "Ən yaxşı hotel və turizm mərkəzi" nominasiyasının qalibi olmuşdur.
"Alov qüllələri" Bakının təkcə memarlıq uğuru deyil, həm də şəhərsalma strategiyasının düzgün idarə olunmasının göstəricisidir. "Şəhərsalma və Memarlıq İli"ndə bu kompleksə nəzər salarkən bir daha əmin oluruq ki, Bakı öz tarixi ruhunu və qədim köklərini itirmədən dünyanın ən müasir, təhlükəsiz və texnoloji metropolisinə çevrilməyi bacaran nadir şəhərlərdəndir.
Bir faktı da qeyd edək ki, modern üslubda inşa edilən yeni binalar sadəcə vizual gözəllik naminə deyil, yüksək texnoloji funksionallıq və ekoloji tələblər (Green Architecture) əsasında layihələndirilir. Yeni tikililərin fasadlarında istifadə olunan modern vitrajlar günəş şüalarını filtrləyərək binanın daxili iqlimini avtomatik tənzimləyir. Bu sistemlər yayda sərinlik yaradır, qışda isə istilik itkisini minimuma endirir. Yeni tikilən premium sinif binalar avtomatlaşdırılmış idarəetmə ("Smart Home"), yağış sularının toplanaraq yaşıllıqların suvarılmasında təkrar istifadəsi və alternativ enerji mənbələrinə inteqrasiya sistemləri ilə təchiz olunur.
Bütün bunlar göstərir ki, son illər ölkəmizdə, xüsusilə paytaxt Bakıda şəhərsalma prosesi və yeni çoxmərtəbəli binaların inşası keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyub. İnkişaf edən şəhər infrastrukturu və əhalinin mənzilə artan tələbatı tikinti sektorunun dinamikasını sürətləndirməklə bərabər, prosesin hüquqi və memarlıq normaları çərçivəsində tənzimlənməsi də əsas prioritetə çevrilmişdir. Dövlətin bu sahədə apardığı islahatlar şəhərin estetik görkəminin qorunması və vətəndaşların təhlükəsizliyinin təminatı məqsədini daşıyır.
İradə ƏLİYEVA,
İlham BABAYEV (foto),
"Azərbaycan"
