Xəzərdə baş verən zəlzələ təhlükəli deyil

Qurban Yetirmişli: "Qorxulu heç nə yoxdur"

Son günlər Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda qeydə alınan seysmik proseslər ictimaiyyətin diqqət mərkəzindədir. Demək olar ki, hər gün hiss olunan, bəzən isə gün ərzində bir neçə dəfə təkrarlanan yeraltı təkanlar narahatlıq doğurur və "Xəzərdə hansı proseslər gedir?" sualını aktuallaşdırır. Bu hadisələrin intensivliyi və davamlılığı ətrafında yaranan suallar isə yalnız sadə maraq deyil, həm də təhlükəsizlik baxımından ciddi əhəmiyyət daşıyır.

Yer qabığının dərin qatlarında baş verən bu proseslərin mahiyyəti ilə bağlı müxtəlif ehtimallar irəli sürülür. Bir sıra ekspertlər bunu təbii enerji boşalması kimi qiymətləndirir, digərləri isə daha böyük zəlzələnin ilkin siqnalları ola biləcəyini düşünürlər. Xəzərin regionun mürəkkəb tektonik quruluşu, dəniz dibində çoxsaylı qırılmaların mövcudluğu bu hadisələrin həm gözlənilən, həm də müəyyən mənada sirli görünməsinə səbəb olur. Ardıcıl qeydə alınan təkanların xarakterini düzgün təhlil etmək onların yığılan gərginliyin nəticəsi, yoxsa artıq baş vermiş enerji boşalmasının davamı olduğunu anlamaq baxımından mühüm məsələdir.

Ümumiyyətlə, dəniz akvatoriyalarında baş verən zəlzələlər çox vaxt qurudakı analoji hadisələrdən fərqli xüsusiyyətlərə malik olur. Bu cür təkanlar, adətən, daha böyük dərinliklərdə formalaşdığı üçün onların səthdə yaratdığı dağıdıcı təsir nisbətən zəif olur. Lakin bu, həmin hadisələrin təhlükəsiz olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, bir-birini izləyən çoxsaylı zəlzələlər sahilyanı ərazilər, xüsusilə də Abşeron yarımadası üçün daimi nəzarət və müşahidə tələb edir. Gün ərzində bir neçə dəfə hiss olunan təkanlar isə seysmik ocaqların aktiv mərhələdə olduğunu göstərir.

Mövzu ilə bağlı qəzetimizə açıqlama verən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin (RSXM) baş direktoru Qurban Yetirmişli bildirib ki, aprelin 8-də Xəzər dənizində qeydə alınan 5,3 maqnitudalı zəlzələ əslində regionda mövcud olan bütün tektonik qatları və blokları hərəkətə gətirib. Onun sözlərinə görə, bu hadisədən sonra baş verən çoxsaylı təkanlar təbii prosesin davamıdır və afterşok xarakteri daşıyır.

"Həmin zəlzələdə 500-dən çox təkan baş verib. Bu say heç də az deyil. Güclü enerji boşalması gedib. Ona görə də bu proses hələ davam edəcək. Əhali qorxmasın, bu xırda təkanlardır. İçərisində daha güclü, maqnitudası 5-dən yuxarı olan zəlzələnin başvermə ehtimalı yoxdur. Yalnız 3-5 bal təkanlar müşahidə oluna bilər. Bu təkanlar bəzi hallarda əhali tərəfindən hiss olunsa da, qorxulu heç nə yoxdur. Orada seysmiklik fon səviyyəsinə düşənədək afterşoklar davam edəcək", - deyə mütəxəssis bildirib.

Qurban Yetirmişli həmçinin zəlzələlərin yaranma mexanizmi ilə bağlı da ətraflı izah verib. Onun fikrincə, yerin daxilində baş verən tektonik proseslər olduqca mürəkkəbdir və bu hadisələri anlamaq üçün həmin mexanizmləri düzgün təsəvvür etmək vacibdir: "Yerin daxilində hərəkətdə olan tektonik plitələr var. Bu plitələr daxilində baş verən parçalanmalar kiçik və böyük bloklara bölünür. Onların da öz hərəkətləri var. Orada gedən hərəkətlər nəticəsində tektonik blok qırılmalar plitələri parçalayaraq aralayır. Bunların həm horizontal, həm də vertikal hərəkətləri var. Sıxılma gedir, gərginlik toplanır, güclü parçalanma baş verir. Biz ona zəlzələ ocağı deyirik. Parametrləri müəyyən edirik. Orada enerji ayrılması gedir. Digər tərəfdən də layların genişlənməsi baş verir.

O parçalanma nəticəsində laylar dəstəsi düşür. Dalğa formasında bütün mühitə yayılır. Bu tərpənmə nəticəsində xırda parçalanmalar əmələ gəlir. Nəticədə afterşoklar hesabına enerji boşalması gedir".

Bu izahdan da aydın olur ki, zəlzələlər təsadüfi hadisələr deyil, uzun müddət ərzində yığılan tektonik gərginliyin nəticəsidir. Yer qabığında yerləşən plitələr daim hərəkətdədir və bu hərəkət zamanı müxtəlif nöqtələrdə gərginlik yaranır. Müəyyən həddə çatdıqda isə bu gərginlik qəfil boşalaraq zəlzələ şəklində özünü göstərir. Daha sonra isə həmin bölgədə xırda qırılmalar və enerji axını davam etdiyi üçün afterşoklar müşahidə olunur.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, belə hallarda ən vacib məsələ panikaya qapılmamaq və rəsmi məlumatlara əsaslanmaqdır. Çünki seysmik proseslərin müəyyən mərhələlərində tez-tez təkanların baş verməsi normal sayılır və bu, mütləq şəkildə böyük zəlzələnin yaxınlaşması demək deyil. Əksinə, bu cür aktivlik əksər hallarda artıq baş vermiş güclü təkanın "sönmə mərhələsi" kimi qiymətləndirilir.

Bununla belə, regionun seysmik baxımdan aktiv zonada yerləşdiyini nəzərə alaraq, ehtiyat tədbirlərinin görülməsi də vacibdir. Xüsusilə sahilyanı ərazilərdə yaşayan əhali üçün maarifləndirmə işlərinin aparılması, zəlzələ zamanı davranış qaydalarının təbliği və tikililərin seysmik dayanıqlılığının artırılması əsas prioritetlər sırasında olmalıdır. Müasir şəhərsalma standartları və tikinti normaları da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Xəzərin dərinliklərində baş verən bu görünməz proseslər bir daha xatırladır ki, Yer kürəsi canlı bir sistemdir və onun daxilində gedən dəyişikliklər bəzən səthdə hiss olunsa da, əslində daha çox mürəkkəb mexanizmlərin nəticəsidir.

Ülkər XASPOLADOVA,

"Azərbaycan"