Məktəb cəmiyyətin gələcəyini formalaşdıran, gənc nəslə yalnız bilik deyil, həm də bərabərlik, məsuliyyət və qarşılıqlı hörmət kimi mühüm dəyərlər aşılayan təhsil və tərbiyə ocağıdır. Burada uşaqlar oxumağı, yazmağı, düşünməyi öyrənməklə yanaşı, birgə yaşamağın, qarşılıqlı hörmətin, məsuliyyətin və nizam-intizamın əsaslarını mənimsəyirlər. Bu baxımdan məktəb mühitində tətbiq olunan hər bir qayda müəyyən pedaqoji və sosial məqsədə xidmət etməlidir. Vahid məktəbli geyimi də həmin prinsiplərdən biridir. İlk baxışda sadəcə zahiri görünüşlə bağlı məsələ təsiri bağışlayan məktəbli forması əslində təhsil mühitində bərabərliyin, kollektiv mənsubiyyətin və ümumi davranış mədəniyyətinin formalaşdırılmasında əhəmiyyətli rol oynayır.
Cəmiyyətin sosial və iqtisadi baxımdan müxtəlif təbəqələrə ayrılması uşaqların gündəlik həyatında da müəyyən fərqlər yaradır. Ailələrin maddi imkanları, yaşayış şəraiti, geyim seçimləri və istehlak vərdişləri bir-birindən fərqlənir. Lakin məktəb elə bir məkan olmalıdır ki, bu fərqlər uşaqların özlərini dəyərləndirməsinə, sinif yoldaşları ilə münasibətlərinə və təhsil imkanlarına mənfi təsir göstərməsin. Hər bir şagird ailəsinin maddi vəziyyətindən, sosial mənsubiyyətindən, etnik və dini mənşəyindən asılı olmayaraq məktəbdə özünü bərabərhüquqlu hiss etməlidir. Vahid məktəbli geyiminin əsas üstünlüklərindən biri də məhz bu prinsipin möhkəmləndirilməsinə xidmət etməsidir.
Uşaqlar, xüsusilə yeniyetməlik dövründə xarici görünüşlərinə və ətrafdakıların münasibətinə həssas yanaşırlar. Bahalı geyimlər, məşhur brendlər və dəb tendensiyaları bəzən məktəb mühitində görünməz sosial rəqabət yaradır. Maddi imkanı yüksək olan ailələrin övladları ilə məhdud imkanlara malik uşaqlar arasında geyim fərqləri müəyyən hallarda psixoloji narahatlığa, özünəqapanmaya və hətta ayrı-seçkiliyə səbəb ola bilər. Eyni geyim standartının tətbiqi bu fərqləri tamamilə aradan qaldırmasa da, onların gündəlik məktəb həyatında nəzərə çarpmasını azalda bilər. Bu da şagirdlərin diqqətinin geyimlərin qiymətinə və markasına deyil, biliklərinə, bacarıqlarına, davranışlarına və şəxsi nailiyyətlərinə yönəlməsi üçün daha əlverişli şərait yaradır.
Vahid məktəbli geyiminin mühüm tərəflərindən biri də uşaqlarda kollektivə aidlik hissini gücləndirməsidir. Eyni məktəbdə təhsil alan şagirdlərin ortaq geyim standartına əməl etməsi onların vahid təhsil mühitinin üzvü olduqlarını nümayiş etdirir. Bu, məktəbin özünəməxsus kimliyinin formalaşmasına, şagirdlər arasında birlik və həmrəylik hissinin möhkəmlənməsinə kömək edir. Təhsil prosesinin səmərəli təşkili üçün nizam-intizamın olması vacib şərtlərdəndir. Şagirdin məktəb həyatına uyğunlaşması, müəyyən qaydalara riayət etməsi və gündəlik məsuliyyətlərini yerinə yetirməsi onun gələcək həyatına da təsir göstərir. Vahid geyim qaydası bu baxımdan ümumi məktəb mədəniyyətinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Məsələnin digər mühüm tərəfi təhsilin dünyəvi xarakteri ilə bağlıdır. Azərbaycanda dövlət təhsil sistemi dünyəvilik prinsipinə əsaslanır. Bu prinsip məktəbin müxtəlif dünyagörüşünə, inanca və sosial mənsubiyyətə malik uşaqlar üçün ortaq təhsil məkanı olmasını nəzərdə tutur. Dövlət məktəblərində bütün şagirdlərin eyni təhsil qaydaları çərçivəsində fəaliyyət göstərməsi, heç bir uşağın şəxsi və ailəvi mənsubiyyətinə görə üstün və ya fərqli mövqedə tutulmaması vacibdir. Vahid məktəbli geyimi də ümumi, neytral və inklüziv məktəb mühitinin formalaşdırılmasına xidmət edən vasitələrdən biri kimi dəyərləndirilə bilər. Burada əsas məqsəd uşaqların fərdiliyini məhdudlaşdırmaq deyil, onların hər biri üçün bərabər və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan təhsil şəraiti yaratmaqdır.
Azərbaycanın ümumi təhsil müəssisələrində geyim qaydalarının hüquqi əsasları da müəyyənləşdirilib. Nazirlər Kabinetinin 17 mart 2022-ci il tarixli 96 nömrəli qərarı ilə dövlət ümumi təhsil müəssisələri təhsilalanlarının geyim formalarının təsvirləri təsdiq edilib. Bu sənəd məktəbli geyiminin müəyyən standartlar əsasında tətbiqinə hüquqi zəmin yaradır. Məktəbli formasının seçilməsi və tətbiqi zamanı müvafiq normativ tələblərin nəzərə alınması, valideynlərin vaxtında məlumatlandırılması və qərarların şəffaf şəkildə qəbul edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki vahid geyim qaydalarının uğurlu tətbiqi yalnız inzibati tələblərdən deyil, həm də məktəb və valideynlər arasında qarşılıqlı anlaşmadan asılıdır.
Məktəbli geyiminin vacibliyindən danışarkən ailələrin iqtisadi imkanlarını da nəzərə almaq lazımdır. Vahid forma valideynlər üçün əlavə maddi yükə çevrilməməlidir. Əksinə, münasib qiymətə, keyfiyyətli və davamlı materiallardan hazırlanmış məktəbli geyimi uzunmüddətli istifadə baxımından ailə büdcəsinə müsbət təsir göstərə bilər. Valideynlərin hər mövsüm övladları üçün müxtəlif gündəlik geyimlər almaq zərurətinin azalması da bu üstünlüklər sırasındadır.
Bəzən vahid məktəbli geyiminin uşaqların fərdi özünüifadə imkanlarını məhdudlaşdırdığı barədə fikirlər səsləndirilir. Şübhəsiz, hər bir uşağın fərdi xüsusiyyətlərinin, maraqlarının və yaradıcı qabiliyyətlərinin inkişaf etdirilməsi təhsilin mühüm vəzifələrindəndir. Lakin şəxsiyyətin fərdiliyi yalnız geyimlə müəyyən olunmur. Şagird öz düşüncəsi, biliyi, istedadı, yaradıcılığı, ünsiyyət bacarığı və ictimai fəallığı ilə də fərqlənə bilər. Məktəbin vəzifəsi uşaqların fərdiliyini yalnız zahiri görünüş üzərindən deyil, daha geniş imkanlarla nümayiş etdirməsinə şərait yaratmaqdır. Bu mənada vahid məktəbli geyimi ilə fərdi inkişaf bir-birinə zidd anlayışlar deyil. Əsas məsələ ümumi qaydalarla şəxsi azadlıqlar arasında düzgün tarazlığın qorunmasıdır.
Vahid məktəbli geyimi yalnız zahiri görünüşü tənzimləyən qayda deyil, həm də məktəb mühitində bərabərlik, birlik və qarşılıqlı hörmət prinsiplərini təşviq edən vasitədir. Müasir dövrdə uşaqların sosial şəbəkələrin və istehlak mədəniyyətinin təsiri altında formalaşan dəyərlərini nəzərə alsaq, məktəbin bu məsələdə üzərinə düşən məsuliyyət daha da artır. Bununla belə, vahid geyimin tətbiqi özlüyündə bütün sosial fərqləri aradan qaldırmır. Əsas məsələ bu qaydanın hansı məqsədlə tətbiq edilməsi və şagirdlərə necə aşılanmasıdır. Məktəbli geyimi şagirdlərin fərdi xüsusiyyətlərini məhdudlaşdıran vasitəyə deyil, onların bərabər hüquqlara malik olduğunu xatırladan bir simvola çevrilməlidir. Unutmamalıyıq ki, məktəbin uğuru şagirdlərin necə geyinməsində deyil, necə düşünməsində, necə davranmasında və hansı dəyərlərlə yetişməsində özünü göstərir. Əsl təhsil mühiti zahiri oxşarlıqdan daha çox mənəvi yaxınlığa, maddi fərqlərdən daha çox insani keyfiyyətlərə üstünlük verən mühitdir.
Ülkər XASPOLADOVA,
“Azərbaycan”
