Su hövzələrinin eşidilməyən fəryadı
Bir vaxtlar insan həyatını asanlaşdırmaq üçün plastik ixtira edilmişdi. Yüngül, ucuz və praktik olduğu üçün qısa müddətdə dünyanın hər yerinə yayıldı. Amma bu rahatlığın görünməyən tərəfi illər keçdikcə daha aydın üzə çıxmağa başladı: plastik yox olmur, sadəcə, parçalanır və təbiətin içində qalır. Bu gün okeanlar, dənizlər və çaylar bu problemin ən ağır yükünü daşıyan yerlərdən biridir.
Hər il dünyada təxminən 400 milyon ton plastik istehsal olunur və bunun böyük hissəsi yalnız bir dəfə istifadə edilib atılır. Araşdırmalara görə, hər il 8-11 milyon ton plastik tullantı okeanlara düşür. Bu, demək olar ki, hər dəqiqə bir zibil maşını dolusu plastik tullantının dənizə tökülməsi deməkdir. Əgər bu temp dəyişməzsə, 2050-ci ilə qədər okeanlarda balıqdan daha çox plastik olacağı ilə bağlı ciddi proqnozlar verilir.
Okeanlara düşən plastik, sadəcə, sahildə görünən butulka və paketlərdən ibarət deyil. Zamanla günəş və dalğaların təsiri ilə bu tullantılar mikroplastiklərə parçalanır. Ölçüsü 5 millimetrdən kiçik olan bu hissəciklər artıq suyun hər qatında, hətta ən dərin nöqtələrdə belə aşkarlanıb. Tədqiqatlar göstərir ki, mikroplastiklər dəniz canlılarının bədəninə daxil olur və qida zənciri vasitəsilə insanlara qədər gəlib çatır. Bu isə artıq həm də ciddi sağlamlıq məsələsidir.
Dəniz canlıları plastik çirklənmədən birbaşa zərər görür. Tısbağalar plastik paketləri meduza zənn edib udur, balinaların mədəsindən onlarla kilo plastik çıxarılır, quşlar isə qidalanma zamanı plastik hissəcikləri balalarına daşıyır. Bu vəziyyət onların aclıqdan ölməsinə və ya daxili orqanlarının zədələnməsinə səbəb olur. Bəzi məlumatlara görə, hər il yüz minlərlə dəniz məməlisi və milyonlarla quş plastik səbəbindən həyatını itirir. Yem axtaran quşları, balıqları plastikdən ifraz olunan maddənin iyi özünə çəkir və onların məhvinə səbəb olur.
Plastik çirklənmənin iqtisadi təsirləri də az deyil. Balıqçılıq sektoru zərər görür, turizm bölgələrində çirkli sahillər turistləri uzaqlaşdırır, dövlətlər isə təmizləmə işlərinə milyonlarla vəsait xərcləməli olur. Bu problem artıq yalnız ekoloqların deyil, iqtisadçıların və siyasətçilərin də gündəmindədir.
Ən narahatedici məqam isə odur ki, bu proses hələ də davam edir. Plastik istehsalı azalmaq əvəzinə bir çox ölkədə artır. Xüsusilə birdəfəlik istifadə olunan məhsullar gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Halbuki alternativlər mövcuddur: təkrar istifadə olunan materiallar, bioloji parçalanan qablaşdırmalar və daha məsuliyyətli istehlak vərdişləri.
Plastik çirklənmə artıq yalnız okean səthi ilə məhdudlaşmır. Son araşdırmalar göstərir ki, mikroplastik hissəciklər yağış sularında, torpaqda və hətta havada belə mövcuddur. Bu o deməkdir ki, insan bu problemi təkcə dəniz məhsulları vasitəsilə deyil, gündəlik nəfəs aldığı hava ilə də qəbul edir. Bəzi elmi nəticələrə görə, insanın həftə ərzində qəbul etdiyi mikroplastik miqdarı təxminən bir plastik kartın çəkisinə bərabər ola bilər. Bu fakt problemin miqyasını daha aydın göstərir.
Digər tərəfdən, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə tullantıların düzgün idarə olunmaması vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Çaylar vasitəsilə okeanlara daşınan plastik tullantıların böyük hissəsi məhz bu regionlardan qaynaqlanır. İnfrastrukturun zəifliyi, maarifləndirmənin azlığı və ucuz plastik məhsullara yüksək tələbat bu prosesi sürətləndirir. Bu isə göstərir ki, problem yalnız fərdi deyil, həm də sistemli yanaşma tələb edir.
Bununla yanaşı, son illərdə bəzi müsbət addımlar da atılır. Bir çox ölkələr plastik paketlərin istifadəsini məhdudlaşdırır, böyük şirkətlər daha ekoloji qablaşdırmaya keçməyə çalışır, beynəlxalq təşkilatlar isə su hövzələrinin qorunması üçün proqramlar həyata keçirir. Amma bu addımlar hələ ki problemi aradan qaldırmağa kifayət etmir. Çünki istehlak vərdişləri dəyişmədikcə, istehsal da dəyişmir.
Əslində, bu məsələ hər bir insanın gündəlik seçimləri ilə birbaşa bağlıdır. Sadə görünən qərarlar - plastik butulka əvəzinə şüşə istifadə etmək, alış-verişdə torba götürmək, tullantıları çeşidləmək - uzunmüddətli perspektivdə böyük təsir yaradır. Bu, fərdi məsuliyyətlə qlobal problemin necə əlaqəli olduğunu göstərən ən aydın nümunələrdən biridir.
Gələcəyimiz insanın bugünkü seçimlərindən birbaşa asılıdır. Əgər hazırkı vəziyyət davam edərsə, gələcək nəsillər təmiz və canlı su hövzələrini yalnız kitablarda görə bilərlər. Amma istiqaməti dəyişmək hələ də mümkündür. Daha az plastik istifadə etmək, tullantıları düzgün idarə etmək və bu mövzuda maariflənmək kiçik addımlar kimi görünə bilər, amma milyonlarla insan eyni addımı atdıqda böyük dəyişiklik yaradar.
Okeanlara, dənizlərə yalnız su hövzəsi kimi yox, planetin həyat mənbəyi kimi baxmaq lazımdır. Onlar iqlimi tənzimləyir, oksigen istehsal edir və milyardlarla insanın dolanışığını təmin edir. Plastik çirklənmə isə bu tarazlığı pozur. Buna görə də təbiəti qorumaqla, əslində, öz gələcəyimizi də qorumuş oluruq.
Nərminə ƏSGƏROVA,
"Azərbaycan"
