Hava çirkliliyi qlobal miqyasda insan sağlamlığı və ətraf mühit üçün ən ciddi təhdidlərdən biri kimi qiymətləndirilir. Nəfəs aldığımız havanın keyfiyyətinin pisləşməsinin əsas səbəbləri arasında insan fəaliyyəti dayanır. Fosil yanacaqların yandırılması, sənaye tullantıları, nəqliyyat vasitələrinin artması, meşə yanğınları və iqlim dəyişikliyi bu prosesin əsas sürətləndiriciləridir. Xüsusilə son illərdə baş verən genişmiqyaslı meşə yanğınları və toz fırtınaları vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb. 2025-ci ilə dair qlobal hava keyfiyyəti hesabatı bu təhlükənin artıq lokal yox, ümumbəşəri problem olduğunu bir daha sübut edir.
Araşdırmalar göstərir ki, ötən il dünyada cəmi 13 ölkə və ərazi təhlükəsiz hava standartlarına cavab verib. Bu, sadəcə statistik rəqəm deyil, eyni zamanda Yer kürəsinin böyük hissəsinin sağlamlıq üçün riskli hava ilə yaşadığını göstərən ciddi xəbərdarlıqdır. Ümumilikdə 143 ölkə və 9446 şəhəri əhatə edən tədqiqatın nəticələri göstərir ki, planetdə insanların əksəriyyəti təmiz havadan məhrumdur.
Ən təhlükəli çirkləndiricilərdən biri hesab edilən PM2.5 hissəcikləri bu problemin mərkəzində dayanır. Diametri 2,5 mikrometrdən az olan bu mikroskopik hissəciklər o qədər kiçikdir ki, tənəffüs yolu ilə ağciyərlərə daxil olmaqla kifayətlənmir, həm də qan dövranına keçərək bütün orqanizmə yayılır. Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu hissəciklərin təhlükəsiz səviyyəsi kubmetr başına 5 mikroqramdan artıq olmamalıdır. Lakin reallıqda bu limit bir çox ölkədə dəfələrlə aşılır.
Dünyanın ən təmiz hava göstəricilərinə malik yerlər sırasında əsasən kiçik ərazilər və okean adaları dayanır. Avropadan yalnız Andorra, Estoniya və İslandiya bu siyahıya düşüb. Digər tərəfdən, Avstraliya, Barbados, Bermuda, Fransız Polineziyası kimi bölgələrdə də hava keyfiyyəti nisbətən qənaətbəxşdir. Bu siyahının ortaq xüsusiyyəti isə sənaye yükünün az olması və təbii ekosistemlərin qorunmasıdır. Amma dünyanın böyük hissəsi üçün vəziyyət tam fərqlidir. Araşdırılan 143 ölkədən 130-da hava çirkliliyi təhlükəli həddi keçib. Ən ağır vəziyyət Pakistan, Banqladeş, Tacikistan, Çad və Konqo Demokratik Respublikasında müşahidə olunur. Bu ölkələrdə PM2.5 səviyyəsi Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının müəyyən etdiyi normadan on dəfələrlə yüksəkdir.
Bu statistikanın arxasında isə insan taleləri dayanır. Xüsusilə Cənubi Asiyada yerləşən şəhərlər hava çirkliliyinin ən ağır nəticələrini yaşayır. Dünyanın ən çirkli 25 şəhərinin hamısının Hindistan, Pakistan və Çində yerləşməsi təsadüfi deyil. Bu bölgələrdə sürətli urbanizasiya, sənayeləşmə və nəqliyyatın həddindən artıq artması havanı zəhərli qarışığa çevirib.
Hindistanın Loni şəhəri bu mənzərənin ən kəskin nümunəsidir. Paytaxta çox yaxın yerləşməsinə baxmayaraq, bu şəhər dünyanın ən çirkli havasına malik yaşayış məntəqəsi kimi qeydə alınıb. Burada orta illik PM2.5 göstəricisi 112,5 mikroqram təşkil edir ki, bu da normadan 22 dəfə yüksəkdir. Bu rəqəm sadəcə ekoloji göstərici deyil, hər gün nəfəs alan minlərlə insan üçün real təhlükə deməkdir.
Lonidə yaşayan insanların gündəlik həyatı bu təhlükənin nə qədər ciddi olduğunu açıq şəkildə göstərir. Sakinlər deyirlər ki, burada nəfəs almaq belə çətindir. Toz, sənaye tullantıları və nəqliyyatın yaratdığı qazlar şəhəri sanki görünməyən bir dumanla örtür. Hətta evlərin içərisində belə tozdan qaçmaq mümkün deyil. Valideynlər uşaqlarının davamlı öskürək, allergiya və tənəffüs problemlərindən əziyyət çəkdiyini bildirirlər.
Həkimlər də vəziyyətin ildən-ilə pisləşdiyini təsdiqləyirlər. Xüsusilə uşaqlar arasında astma və digər tənəffüs xəstəliklərinin artması narahatlıq doğurur. Bu isə bir daha sübut edir ki, hava çirkliliyi sadəcə ekoloji problem deyil, eyni zamanda ciddi ictimai sağlamlıq böhranıdır. Maraqlıdır ki, dünyanın ən təmiz havasına malik şəhərlərdən biri Cənubi Afrikada yerləşən Nyuvudvill hesab olunur. Burada PM2.5 səviyyəsi cəmi 1 mikroqramdır. Bu, təbii mühitin qorunduğu, sənayeləşmənin məhdud olduğu ərazilərdə sağlam həyatın mümkün olduğunu göstərir. Lakin belə nümunələr çox azdır.
Bu problemin təsirləri isə təkcə tənəffüs sistemi ilə məhdudlaşmır. Araşdırmalar göstərir ki, hava çirkliliyi ürək-damar xəstəliklərinin, insultun, hətta bəzi xərçəng növlərinin artmasına səbəb olur. Hava çirklənməsinə qısa müddətli məruz qalma belə, xüsusilə yaşlılar və xroniki xəstələr üçün ciddi risk yaradır. Hər il dünyada 7 milyondan çox insanın məhz çirkli hava səbəbindən həyatını itirməsi bu problemin miqyasını aydın şəkildə göstərir.
Hava çirkliliyinin ən həssas qruplara təsiri isə daha ağırdır. Uşaqlar və hamilə qadınlar bu riskin birbaşa hədəfindədirlər. Mütəxəssislər bildirirlər ki, hamiləlik dövründə çirkli havaya məruz qalma körpələrin inkişafına mənfi təsir göstərir. Bu, vaxtından əvvəl doğuşlara, zəif inkişafa və gələcəkdə diqqət problemlərinə səbəb ola bilər. Uşaqların daha çox hava qəbul etməsi isə onları çirkləndiricilərə qarşı daha həssas edir. Bu baxımdan hava çirkliliyi artıq təkcə ekoloji məsələ deyil, sosial ədalət məsələsinə də çevrilir. Çünki ən çox zərər görənlər, adətən, daha az imkanlara malik olan, sənaye və çirklənmə mənbələrinə yaxın yaşayan insanlardır. Bu isə bərabərsizlikləri daha da dərinləşdirir.
Azərbaycanın mövqeyi isə orta səviyyədə qiymətləndirilir. Son reytinqlərə görə, ölkə 138 ölkə arasında 49-cu yerdə qərarlaşıb. Bu o deməkdir ki, ölkə nə ən çirkli, nə də ən təmiz hava kateqoriyasına daxildir. Lakin bu nəticə arxayınlıq üçün əsas deyil. Çünki orta səviyyə belə uzunmüddətli perspektivdə ciddi sağlamlıq problemlərinə yol aça bilər.
Bu gün dünyanın bir çox yerlərində insanlar təmiz hava tapmaq üçün şəhəri tərk etməyi düşünürlər. Bu isə gələcəyin necə olacağı ilə bağlı ciddi suallar doğurur. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, problemin həlli yalnız dövlət siyasəti ilə məhdudlaşmamalıdır. Hər bir fərd də bu prosesdə rol oynaya bilər. Gündəlik həyatımızda kiçik dəyişikliklər - avtomobildən daha az istifadə etmək, enerjiyə qənaət etmək, tullantıları yandırmamaq, plastikdən uzaq durmaq ümumi vəziyyətə müsbət təsir göstərə bilər. Eyni zamanda hava keyfiyyətinin yüksək olduğu günlərdən maksimum yararlanmaq, çirklənmənin artdığı vaxtlarda isə açıq havada uzun müddət qalmamaq tövsiyə olunur. Ev şəraitində hava təmizləyicilərdən istifadə də müəyyən dərəcədə qoruyucu rol oynaya bilər. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, əsas məsuliyyət yenə də sistemli dəyişikliklərdədir. Təmiz enerji mənbələrinə keçid, nəqliyyat siyasətinin yenidən qurulması, sənaye tullantılarının azaldılması və ekoloji standartların sərtləşdirilməsi olmadan bu problemi köklü şəkildə həll etmək mümkün deyil.
Əslində, hava çirkliliyi bizə çox sadə bir həqiqəti xatırladır: insan təbiətdən ayrı deyil. Atmosferə buraxılan hər bir zərərli maddə sonda yenidən bizə qayıdır. Torpağa, suya, qidaya və ən əsası nəfəsimizə qarışır. Təmiz hava insanın ən fundamental hüquqlarından biridir. Onu qorumaq isə təkcə ekoloqların və ya siyasətçilərin deyil, hər birimizin borcudur.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
jpg_1775197912.jpg)
jpg_1775165689.jpg)
