İyulun 31-də Çolpon-Atada keçirilən Azərbaycan və Orta Mərkəzi ölkələri dövlət başçılarının qeyri-rəsmi görüşü Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin iki regionu bir-birinə daha da yaxınlaşdırması üçün apardığı ardıcıl və sistemli işlərin nəticəsidr. Bu gün təbii yaxınlaşma kimi görünən bu məsələ əslində konkret siyasi iradənin nəticəsidir: son on ildə Bakını Mərkəzi Asiya ölkələri ilə birləşdirən nəqliyyat, enerji və humanitar körpüləri addım-addım quran məhz Azərbaycan dövlətinin başçısı olub. Yüksək səviyyədə belə sıx təmaslar hətta qonşu dövlətlər arasında, dənizlə ayrılan ölkələr arasında belə nadirdir. Bu, düşünülmüş bir strategiyadır. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi: “Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlər Azərbaycanın xarici siyasətinin prioritetlərindən biridir. Sadəcə qarşılıqlı səfərlərin dinamikasını söyləmək kifayət edər. Mən 2023-cü ilin əvvəlindən bu günə qədər Mərkəzi Asiyanın qardaş ölkələrinə ümumilikdə 16 dəfə səfər etmişəm, həmin ölkələrdən həmkarlarım isə 26 dəfə Azərbaycanda səfərdə olublar. Yəni statistika münasibətlərin dinamikası və yaxınlığından daha yaxşı xəbər verir, həm də göstərir ki, bu gün Mərkəzi Asiya və Azərbaycan artıq vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkana çevrilib”.
pAzərbaycan Respublikasının Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının məsləhət görüşündə tamhüquqlu üzv kimi iştirakı regional inteqrasiya proseslərində müsbət və məntiqi bir inkişafdır. Bu, regional gündəmdəki aktual məsələlər üzrə qarşılıqlı əlaqələrin genişləndirilməsinə və səylərin əlaqələndirilməsinə artan qarşılıqlı marağın göstəricisidir.
Əməkdaşlığın coğrafi əhatə dairəsinin genişlənməsi diqqətəlayiqdir. Azərbaycanın iştirakı çoxşaxəli əməkdaşlıq üçün yeni üfüqlər açır və bu, yalnız təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və mədəniyyətin ənənəvi sahələrini deyil, həm də tranzit və nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, enerji təhlükəsizliyi və davamlı inkişaf kimi strateji əhəmiyyətli sahələri əhatə edir.
Azərbaycanın bu forumda iştirakı mövcud regional əməkdaşlığın mexanizmlərini zənginləşdirir, onlara əlavə dinamizm və əhatə dairəsi verir. Bu, ortaq məsələlərin və çətinliklərin həllinə daha əhatəli yanaşma, qarşılıqlı etimadı gücləndirmək, bir-birinin maraqlarını dərindən anlamaq və xalqlar arasında daha sıx əlaqələri inkişaf etdirmək üçün imkan verir.
Mərkəzi Asiya və Azərbaycan dövlətləri müxtəlif sahələrdə sinerji üçün əhəmiyyətli potensiala malikdir. Bu geosiyasi məkanın formalaşmasına töhfə verən əsas amillər, ilk növbədə, ortaq tarixi və mədəni əlaqələrdir. Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz xalqlarının zəngin tarixi və ortaq mədəni kökləri qarşılıqlı anlaşma və əməkdaşlığın dərinləşməsi üçün möhkəm təməl yaradır. Bundan əlavə, hər iki region əhəmiyyətli təbii və iqtisadi sərvətlərə, eləcə də artan iqtisadiyyatlara və yeni bazarlara və investisiyalara ehtiyaca malikdir. Nəqliyyat və logistika infrastrukturunun inkişafı hər iki regionun tranzit potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər ki, bu da öz növbəsində iqtisadi artımı və qlobal iqtisadi proseslərə inteqrasiyanı asanlaşdıracaq.
Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazın birləşmiş coğrafi mövqeyi ənənəvi marşrutları keçərək Avropa ilə Asiyanı birləşdirən yeni, daha səmərəli tranzit marşrutlarının yaradılması üçün unikal imkanlar təqdim edir. Bu, logistika zəncirlərini optimallaşdıracaq və regionun beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini artıracaq. Vacib aspektlərdən biri sabitliyin və təhlükəsizliyin gücləndirilməsində qarşılıqlı maraqdır. Regional sabitliyin və təhlükəsizliyin gücləndirilməsi regiondakı bütün ölkələr üçün ortaq prioritetdir. Bu sahədə səylərin əlaqələndirilməsi qlobal və regional təhdidlərə daha effektiv şəkildə qarşı çıxmağa, davamlı inkişafı və əhalimizin rifahını təmin etməyə imkan verəcək.
Bu baxımdan, qarşılıqlı hörmət və bir-birinin maraqlarını nəzərə almaq prinsiplərinə əsaslanaraq bu dialoqu daha da inkişaf etdirmək və praktik əməkdaşlığı dərinləşdirmək vacibdir. Mərkəzi Asiya-Cənubi Qafqaz formatının inkişafı regional təhlükəsizliyin gücləndirilməsinə, davamlı iqtisadi artıma və xalqlarımızın rifahının yaxşılaşdırılmasına töhfə verə bilər.
Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlığı inkişaf etdirə biləcək bir sıra birgə layihələrin həyata keçirilməsi üçün əhəmiyyətli potensial mövcuddur. Ən perspektivli sahələrdən biri Orta Dəhliz kimi tanınan Transxəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutunun inkişafıdır. Avropa və Asiyanı Xəzər dənizi vasitəsilə birləşdirən bu marşrut qlobal nəqliyyat infrastrukturu üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir.
Bu layihənin fəal iştirakçıları olaraq, region ölkələri Aktau, Bakı, Türkmənbaşı və digər limanların inkişafına birgə investisiyalar, eləcə də yeni terminallar və anbar komplekslərinin tikintisi daxil olmaqla, liman infrastrukturunun modernləşdirilməsi və genişləndirilməsi imkanlarını araşdırırlar. Əhəmiyyətli aspektlərdən biri dəmir yolu və dəniz tariflərinin birləşdirilməsi, eləcə də yük tranzitini sürətləndirmək üçün gömrük və sərhəd prosedurlarının sadələşdirilməsidir.
Logistika proseslərinin səmərəliliyini artırmaq üçün yüklərin izlənməsi, elektron sənəd idarəetməsi və real vaxt rejimində təchizat zəncirinin idarə edilməsi üçün rəqəmsal platformalar tətbiq olunur. Birgə marketinq kampaniyaları və vahid "Orta Dəhliz" brendinin inkişafı vasitəsilə bu marşrutun beynəlxalq bazarlarda təşviqi vacibdir. Tursunova bildirib ki, "Transxəzər marşrutunun özünün inkişafı ilə yanaşı, nəqliyyat və logistika mərkəzlərinin və çoxfunksiyalı logistika mərkəzlərinin yaradılması məqsədəuyğun olardı. Bu mərkəzlərə quru limanlar və yüklərin konsolidasiyası və paylanması üçün daxili ərazilərdə yerləşən, lakin dəmir yolu və avtomobil yolu ilə birləşdirilmiş terminallar daxil ola bilər. Temperatur nəzarəti altında olan mallar da daxil olmaqla, müxtəlif növ malların saxlanması üçün anbar kompleksləri və müasir qurğular, eləcə də qablaşdırma, etiketləmə, yenidən yükləmə və sifariş toplama xidmətləri göstərən yük emalı mərkəzləri, eləcə də yük tranzitini sürətləndirmək üçün gömrük və xidmət müəssisələri də lazımdır.
Prezident İlham Əliyevin qeyri-rəsmi görüşdə Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanın vahid geosiyasi və geoiqtisadi bölgəyə çevrilməsi ilə bağlı bəyanatı diqqətə və xüsusi təhlilə layiqdir. Bu bəyanat qarşılıqlı faydalılıq və əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi potensialı ilə xarakterizə olunan regional qarşılıqlı fəaliyyətin obyektiv tendensiyalarını və strateji əhəmiyyətini əks etdirir. Vahid məkan yaratmaq konsepsiyası real ilkin şərtlərə, məsələn, bir bölgənin sabitliyi və təhlükəsizliyinin digər bölgənin təhlükəsizliyinə birbaşa təsir etdiyi geosiyasi qarşılıqlı asılılığa əsaslanır. Bu, koordinasiyalı səylər və informasiya mübadiləsi tələb edən terrorizm, ekstremizm, narkotik qaçaqmalçılığı və sərhədyanı cinayətkarlıq kimi ortaq çətinliklərlə əlaqədardır. Region ölkələrinin beynəlxalq səhnədəki mövqelərinin möhkəmləndirilməsi daha balanslı dünya nizamının yaradılmasına töhfə verir. Bundan əlavə, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya əhəmiyyətli tranzit potensialına, zəngin təbii sərvətlərə və dinamik inkişaf edən bazarlara malikdir. Orta Dəhliz kimi nəqliyyat və logistika dəhlizlərinin inkişafı ticarəti stimullaşdırmaq, investisiya cəlb etmək və iqtisadi artımı stimullaşdırmaq üçün yeni imkanlar açır. Enerji ehtiyatlarının birgə inkişafı və enerji infrastrukturunun inkişafı bu prosesin vacib aspektləridir.
Vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkan yaratmaq konsepsiyasını həyata keçirmək üçün institusional əməkdaşlığı dərinləşdirmək, nəqliyyat və logistika infrastrukturunu inkişaf etdirmək, ticarət və iqtisadi fəaliyyəti stimullaşdırmaq, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı gücləndirmək və humanitar əlaqələri inkişaf etdirmək lazımdır. Və bu tədbirlərin ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi mövcud əlaqələri gücləndirməklə yanaşı, Mərkəzi Asiya və Azərbaycanı müasir çağırışlara effektiv şəkildə cavab verə və region xalqlarının rifahını təşviq edə bilən vahid, dinamik inkişaf edən bir məkana çevirir.
Azərbaycan və Mərkəzi Asiya liderlərinin qeyri-rəsmi görüşündən sonra Çolpon-Ata Bəyannaməsinin imzalanması və növbəti altıtərəfli sammitin Türkmənistanda keçirilməsi barədə razılaşma regional əməkdaşlığın dinamikasında keyfiyyətcə dəyişiklik deməkdir. Bu hadisələr siyasi dialoqdan daha institusional və uzunmüddətli qarşılıqlı əlaqə modelinə keçidi göstərir. Və bunu bir neçə amillə əlaqələndirmək olar:
Birincisi, Çolpon-Ata Bəyannaməsi sadəcə rəsmi protokol deyil, ortaq siyasi iradənin manifesti və regional əməkdaşlığın inkişafı üçün strateji konsepsiyadır. Sənəddə gələcək iş sahələrini müəyyən edən və sonrakı qərarlar üçün əsas rol oynayan, inteqrasiya proseslərinin dərinləşdirilməsinə sadiqliyi nümayiş etdirən konkret müddəalar var.
İkincisi, ikitərəfli formatdan altıtərəfli sammitə keçid və növbəti görüşün keçiriləcəyi yer kimi Türkmənistanın seçilməsi əməkdaşlığı institusionallaşdırmaq və əldə edilən razılaşmaları sistemli əsasda möhkəmləndirmək niyyətini göstərir. Bu, tərəflər arasında artan etimad səviyyəsini və birgə səyləri daha da əlaqələndirmək istəyini nümayiş etdirir.
Tərəfdaşlığın institusionallaşması və uzunmüddətli xarakteri aşağıdakı aspektlərdə öz əksini tapacaq: Davamlı siyasi dialoq və strateji planlaşdırmanı təmin edən müntəzəm yüksək səviyyəli zirvə görüşləri; müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsinə yönəlmiş hərtərəfli orta və uzunmüddətli proqram və strategiyaların hazırlanması və həyata keçirilməsi; dövlətlərarası müqavilələrin və əməkdaşlıq memorandumlarının bağlanması da daxil olmaqla, hüquqi bazanın gücləndirilməsi; iqtisadi inkişafı təşviq edən və regionlararası əlaqələri gücləndirən birgə layihələrin maliyyələşdirilməsi; və xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşma və etimadın gücləndirilməsinə yönəlmiş humanitar və mədəni əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi.
Beləliklə, Çolpon-Ata Bəyannaməsinin imzalanması və altıtərəfli formata keçid strateji əhəmiyyətli hadisələrdir və Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında davamlı, institusional və uzunmüddətli tərəfdaşlığın qurulması üçün təməl qoyur. Bu addımlar region liderləri arasında XXI əsrdə əməkdaşlığın inkişafı üçün qarşılıqlı faydalı şərait yaratmağa yönəlmiş yüksək səviyyəli siyasi iradə və strateji düşüncəni nümayiş etdirir.
Hicran Hüseynova,
Milli Məclisin komitə sədri, professor
jpg_1785587612jpg_1785738592.jpg)
