Xalq öz qəhrəmanlarına bütün dövrlərdə sevgi
və həssaslıqla yanaşıb. Onları öyüb, vəsf edib, necə deyərlər, tərifini göylərə
qaldırıb. Qəhrəmanların şəninə nağıllar, əfsanələr, dastanlar belə yaranıb. Zaman
keçdikcə illər, qərinələr, əsrlər bir-birini əvəz edib. Dahiyanə kəşflər, böyük
texniki tərəqqi köhnə dünyaya yeni-yeni qaydalar gətirib, onun hüsnünü bəzəməklə
yanaşı, insanların həyat tərzini, düşüncəsini dəyişib. Ancaq nə zamanın, nə də yeniliklərin
dəyişə bilmədikləri də az olmayıb. Bunlardan biri də xalqın öz qəhrəmanlarına münasibətidir.
Ədəbi-bədii nümunələrdə vəsf edilən igidlər
vaxt geçdikcə həm də rəsm əsərlərində əbədiyyət qazanıblar. Kino kəşf edilib. Bundan
sonra xalqın şücaətli övladları həm də ekran qəhrəmanları olublar.
Azərbaycanın
ilk rəngli, tammetrajlı, genişekranlı bədii filmi
"Koroğlu” filmi də əfsanəvi qəhrəman Koroğlu
haqqında eyniadlı məşhur xalq dastanının ekran variantıdır. Azərbaycan xalqının
yadelli işğalçılara və yerli zülmkarlara qarşı apardığı mübarizədən bəhs edən film
1960-cı ildə ekranlara çıxıb. Filmin ssenari müəllifi Sabit Rəhman, quruluşçu rejissoru
Hüseyn Seyidzadə, operatorları Vladimir Meybom, Fyodor Dobronravov, rejissoru Məmməd
Əlilidir.
"Koroğlu”ya Cahangir Cahangirovun bəstələdiyi
musiqini Filmlər İstehsal edən İdarənin Simfonik Orkestri ifa edir. Dirijor A.Roytmandır.
Mahnıların mətnini Zeynal Cabbarzadə və Tələt Əyyubov yazıblar. Filmdə mahnıları Şövkət Ələkbərova və Lütfiyar İmanov
ifa ediblər.
Rollarda Əfrasiyab Məmmədov (Rövşən (Koroğlu),
Leyla Bədirbəyli (Nigar), Ağadadaş Qurbanov (Həsən xan), İsmayıl Dağıstanlı (Vəzir),
Mərziyyə Davudova (Dayə), Əli Qurbanov (Aşıq Cünun), (Alı kişi) və başqaları çəkilibər.
İlk rəngli, tammetrajlı, genişekranlı bədii
film olan "Koroğlu”nun çəkilişi Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasının
40-cı ildönümünə həsr edilib.
Əfsanəvi
qəhrəmanın ekran həyatı
Əvvəlcə onu qeyd edək ki, belə mövzularda
film çəkməyin üstün cəhətləri var. İlk növbədə ona görə ki, ekranlaşdırılan əsər
tamaşaçılara məlumdur. Filmdə baş verən hadisələr, qəhrəmanlar doğmadır. Koroğlunun
isə demək olar ki, bəxti ikitərəfli gətirmişdi. Həm dastan qəhrəmanı idi, həm də
Üzeyir Hacıbəyli kimi dahi bəstəkar yaradıcılığının zirvəsi hesab edilən "Koroğlu”
operasını bəstələmişdi. Beş pərdəli bu əsərdə Üzeyir bəy ilk dəfə olaraq klassik
opera formasına riayət edərək bitkin ariyalar, kütləvi xor səhnələri, müxtəlif ansambllar,
balet nömrələri yaratmışdı. İlk dəfə 1937-ci il aprelin 30-da Azərbaycan Dövlət
Akademik Opera və Balet Teatrında tamaşaya qoyulan və böyük rəğbətlə qarşılanan
"Koroğlu” operasına maraq heç vaxt azalmadı. Bu gün də opera səhnəmizin ən baxımlı
tamaşalarından biridir. "Koroğlu” filminin də geniş tamaşaçı auditoriyası qazanacağı
gözlənilən idi.
Ancaq bu qədər məlum və məşhur bir mövzunu
ekran əsərinə çevirməyin mürəkkəb tərəfləri də mövcud idi. Belə ki, tamaşaçıların
əksəriyyətinin fikrində, xəyalında xalq qəhrəmanı Koroğlunun obrazı var. Onu ekranda
dolğun şəkildə görmək niyyətindədirlər. Odur ki, "Koroğlu”nun yaradıcı heyətinin
daha tələbkar tamaşaçılarla qarşılaşması başadüşülən idi. Məsələnin daha mürəkkəb
tərəfi isə sovet hakimiyyətinin bütün məsələlər kimi kino sənətinə də siyasi münasibət
bəsləməsi qarşıda dururdu. Sovet üsul-idarəsi xalqların milli qəhrəmanlıq dastanlarına
birmənalı yanaşmayıb. "Koroğlu”, "Qaçaq Nəbi” kimi dastanların qəhrəmanları sovet
düşüncəsinə görə, xanlara, bəylərə qarşı mübarizə aparıblar. Ona görə də həmin dastanların
öyrənilməsi və təbliği fəhlə-kəndli hökumətinin ideologiyasına uyğun olaraq yüksək
dəyərləndirilirdi. Yalnız həmin qəhrəmanların bütövlükdə hakimiyyətə, rejimə qarşı
deyil, fərdlərə qarşı mübarizə aparmaları mənfi qiymətləndirilirdi.
Koroğlunu
sovet dövrünün qəhrəmanına çevirmək cəhdləri...
Varlıların sərvətini əllərindən alıb yoxsullara
paylayan Koroğluya münasibətlə kommunist ideyasını təlqin etməyə çalışırdılar...
Üzeyir Hacıbəylinin "Koroğlu” dastanının
motivləri əsasında yazdığı operadan iyirmi üç il sonra "Koroğlu” filmi ekranlarda
göründü. Kino sənətinin imkanları daha geniş olduğundan bu dəfə xalq qəhrəmanı daha
çox tamaşaçı ilə "görüşdü”. Ancaq istedadlı kinorejissor Hüseyn Seyidzadənin ekranlaşdırdığı
film birmənalı qarşılanmadı. Mütəxəssislər belə fikir irəli sürürdülər ki, filmdə
Koroğlu, onun mübarizəsi siyasi təbliğatla birləşdiyi üçün qəhrəmanlıq dastanının
məğzi və məramı təhrif edilib. Kinoşünas Aydın Dadaşov yazırdı: "Hüseyn Seyidzadənin
quruluş verdiyi "Koroğlu” filminin (ssenari müəllifi Sabit Rəhman, 1960) ədəbi əsasını
Məmmədhüseyn Təhmasibin tərtib etdiyi dastanın ana qolu təşkil etsə də, eposun minilliklərin
yaddaşından gələn mifoloji qaynaqları sosrealizmə tabe etdirilir”. Daha sonra kinoşünas
göstərirdi ki, "Koroğlu” filmi dövrün tələbinə tam uyğun gəlirdi: "Bu gün həmin
tələblər yoxdur, amma film qalır. Etiraf edək ki, nə qədər sevimli qəhrəman olsa
da, "Koroğlu” seyrçini cəlb etməyən film kimi yaddaşa hopub. İlk baxışda bunun
"günahı” baş rolun ifaçısı, aktyor Əfrasiyab Məmmədovda görünür. Həqiqətən də, aktyor
ilə obraz arasında nisbi zahiri oxşarlıq var, lakin aktyor Koroğlu kimi sevimli
qəhrəmanı kino qəhrəmanı kimi sevdirə bilmədi”.
Münasibət birmənalı olmasa da, bu həqiqət
dəyişməzdir ki, "Koroğlu” filmi Azərbaycan milli kino sənətinin bir səhifəsidir.
Ekran əsəri yaradıcı kollektivin böyük əməyinin bəhrəsidir.
Zöhrə FƏRƏCOVA,
"Azərbaycan”
