Azərbaycan–Kamboca münasibətlərinin inkişafı daha da sürətlənəcək  

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 12 oktyabr 2026-cı ildə Kamboca Krallığının Baş naziri Hun Manet ilə görüşündən sonra mətbuata verdiyi bəyanat Azərbaycan–Kamboca münasibətlərinin inkişaf perspektivlərini, iki ölkənin beynəlxalq platformalarda əməkdaşlığını və siyasi dialoqun konkret nəticələrə çevrilməsi imkanlarını bir daha gündəmə gətirdi. Kamboca Baş nazirinin Azərbaycana rəsmi səfəri və Bakıda keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) Zirvə görüşündə iştirakı ikitərəfli münasibətlərin daha geniş gündəlik əsasında müzakirəsi üçün əlverişli imkan yaratdı. Prezident İlham Əliyev çıxışında iki ölkə arasında mövcud olan dostluq münasibətlərinin iqtisadiyyat, investisiyalar, təhsil, nəqliyyat, rəqəmsal transformasiya və digər istiqamətlərdə əməkdaşlıqla möhkəmləndirilməsinin vacibliyini vurğuladı. Azərbaycan ilə Kamboca coğrafi baxımdan bir-birindən uzaqda yerləşsələr də, bu məsafə onların siyasi təmaslarının və beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlığının qarşısını almır. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlər arasında tərəfdaşlığın imkanları yalnız coğrafi yaxınlıqla müəyyən edilmir. Qarşılıqlı maraqlar, siyasi iradə, beynəlxalq hüquqa münasibət, iqtisadi potensial və xalqlar arasında əlaqələrin genişləndirilməsi niyyəti əməkdaşlığın əsasını təşkil edir. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında da bu məqam aydın şəkildə ifadə olunurdu: məsafə müəyyən çətinlik yarada bilər, lakin müasir dünyada bu, tərəfdaşlığın inkişafı üçün həlledici maneə deyil. İki ölkə arasında diplomatik münasibətlər uzunmüddətli əməkdaşlıq təcrübəsinə əsaslanır. Kambocanın sabiq Baş naziri Hun Senin 2014-cü ildə Azərbaycana səfəri münasibətlərin inkişafında mühüm mərhələlərdən biri olub. Hun Manetin 2026-cı ildə Azərbaycana rəsmi səfəri isə əvvəlki illərdə formalaşmış siyasi əlaqələrin yeni sahələr üzrə genişləndirilməsi imkanlarını ortaya qoyub. Kamboca tərəfi də səfər zamanı iki ölkə arasında otuz ildən artıq müddətdə formalaşmış münasibətlərin daha da inkişaf etdirilməsinə maraq göstərib. Bu baxımdan, Prezident İlham Əliyevin bəyanatını yalnız diplomatik görüşün yekunu kimi deyil, həm də mövcud siyasi münasibətlərin daha konkret əməkdaşlıq mexanizmləri ilə tamamlanmasına yönəlmiş yanaşma kimi qiymətləndirmək olar. Çünki dövlətlər arasında dostluq münasibətlərinin davamlılığı onların iqtisadi, humanitar və institusional əlaqələrində özünü göstərməlidir. Siyasi dialoq qarşılıqlı anlaşma üçün zəmin yaradır, iqtisadi əməkdaşlıq isə bu anlaşmanın gündəlik həyatda hiss edilən nəticələrə çevrilməsinə imkan verir.

Azərbaycan və Kambocanın münasibətlərində mühüm yer tutan istiqamətlərdən biri Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı və AQEM çərçivəsində əməkdaşlıqdır. Prezident İlham Əliyev bu platformalarda iki ölkənin fəal təmaslarını və bir-birinə dəstəyini xüsusi qeyd etdi. Bu əməkdaşlıq dövlətlərin beynəlxalq məsələlərə dair mövqelərini çatdırması, ortaq maraq doğuran mövzuları müzakirə etməsi və çoxtərəfli diplomatiyada təmaslarını davam etdirməsi baxımından əhəmiyyətlidir. BMT beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin qorunması, dövlətlər arasında əməkdaşlığın inkişafı və qlobal problemlərin müzakirəsi üçün əsas çoxtərəfli platformadır. Burada dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü, mübahisələrin dinc vasitələrlə həlli və beynəlxalq hüquqa hörmət kimi prinsiplər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Kambocanın beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində dialoqu bu prinsiplərlə bağlı müzakirələrin davam etdirilməsi üçün imkan yaradır. Qoşulmama Hərəkatı da Azərbaycan–Kamboca münasibətlərinin çoxtərəfli ölçüsündə mühüm yer tutur. Azərbaycan bu təşkilata sədrlik etdiyi dövrdə onun beynəlxalq nüfuzunun artırılması, üzv dövlətlər arasında həmrəyliyin gücləndirilməsi və qlobal problemlərin həllində təşkilatın rolunun genişləndirilməsi istiqamətində təşəbbüslər irəli sürüb. Kamboca ilə bu platformada mövcud olan əməkdaşlıq isə ikitərəfli münasibətlərin daha geniş beynəlxalq gündəliklə əlaqələndirilməsinə şərait yaradır. AQEM-in Bakıda keçirilən Zirvə görüşü də Asiya məkanında etimadın möhkəmləndirilməsi və dialoqun inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Müxtəlif siyasi, iqtisadi və coğrafi xüsusiyyətlərə malik dövlətləri bir araya gətirən bu platforma qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsinə, təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirəsinə və əməkdaşlığın yeni istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir. Kamboca Baş nazirinin Zirvə görüşündə iştirakı iki ölkənin həm ikitərəfli, həm də çoxtərəfli müstəvidə əlaqələrini paralel şəkildə inkişaf etdirmək niyyətini nümayiş etdirir. Beynəlxalq təşkilatlarda əməkdaşlığın əhəmiyyəti yalnız keçirilən görüşlərin sayı ilə ölçülmür. Əsas məsələ dialoqun konkret təşəbbüslərə, qarşılıqlı anlaşmaya və ortaq maraqlara xidmət edən nəticələrə çevrilməsidir. Bu baxımdan, Azərbaycan və Kamboca arasında mövcud siyasi əlaqələr iqtisadi və humanitar sahələrdə əməkdaşlığın inkişafına da dəstək verə bilər.

Prezident İlham Əliyevin bəyanatında xüsusi diqqət yetirilən məsələlərdən biri ticarət və investisiya əlaqələrinin inkişafı oldu. Dövlət başçısı iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin hələlik aşağı səviyyədə olduğunu qeyd edərək, Baş nazir Hun Manetin səfərindən sonra bu sahədə canlanma üçün imkanların artacağına əminliyini ifadə etdi. Bununla yanaşı, ticarət və investisiya əməkdaşlığının praktiki məsələləri ilə məşğul olacaq birgə işçi qrupunun yaradılması barədə razılaşmanın əldə olunması diqqətəlayiq məqamdır. İqtisadi əlaqələrin inkişafı üçün ilk növbədə tərəflərin bir-birinin bazarları, istehsal imkanları, ixrac potensialı və investisiya mühiti barədə məlumatlılığının artırılması vacibdir. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında da məlumat çatışmazlığının aradan qaldırılması zərurəti xüsusi vurğulanırdı. Bu, praktik baxımdan mühüm məsələdir. Çünki sahibkarlar tərəfdaş ölkənin bazarına çıxmaq üçün yalnız siyasi münasibətlərin yaxşı olmasına deyil, həm də hüquqi prosedurlar, logistika, istehlak tələbatı, gömrük qaydaları və mümkün kommersiya riskləri barədə aydın məlumata ehtiyac duyurlar. Azərbaycan ilə Kamboca arasında iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı üçün bir neçə istiqamət araşdırıla bilər. Bunlara kənd təsərrüfatı məhsullarının ticarəti, qida sənayesi, emal istehsalı, xidmətlər, turizm, təhsil, rəqəmsal texnologiyalar və biznes əlaqələrinin qurulması daxildir. Bu sahələrdə əməkdaşlığın konkret miqyası isə bazar araşdırmalarına, sahibkarların marağına və qarşılıqlı iqtisadi səmərəliliyə əsaslanmalıdır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, nəqliyyat infrastrukturu və regionlararası bağlantılardakı rolu ölkəni müxtəlif bazarlar arasında iqtisadi əlaqələrin inkişafı üçün əhəmiyyətli tərəfdaşlardan birinə çevirə bilər. Kamboca isə Cənub-Şərqi Asiyada yerləşməsi və regional iqtisadi əlaqələri baxımından Azərbaycan şirkətləri üçün araşdırıla biləcək bazarlardan biridir. Bu imkanların reallaşması üçün biznes dairələri arasında birbaşa əlaqələrin yaradılması, sərgilərdə və iqtisadi tədbirlərdə iştirakın genişləndirilməsi, ticarət nümayəndə heyətlərinin qarşılıqlı səfərləri vacibdir. Birgə işçi qrupunun fəaliyyəti bu istiqamətdə əlaqələndirici mexanizm rolunu oynaya bilər. İşçi qrupunun qarşısında duran əsas vəzifə ümumi niyyətləri konkret fəaliyyət planına çevirmək, şirkətlərin qarşılaşdığı maneələri müəyyənləşdirmək və əməkdaşlığın inkişafı üçün praktiki təkliflər hazırlamaqdır. Bu yanaşma ikitərəfli iqtisadi münasibətlərin təsadüfi təşəbbüslərdən asılılığını azaldaraq daha sistemli inkişafına kömək edə bilər. Səfər çərçivəsində imzalanmış sənədlər də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Kambocanın rəsmi xəbər agentliyinin məlumatına görə, tərəflər ticarət və iqtisadi əməkdaşlıq, ADA Universiteti ilə Kambocanın diplomatik təhsil qurumu arasında əməkdaşlıq, eləcə də gəlir vergiləri üzrə ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılması və vergidən yayınmanın qarşısının alınması məsələlərini əhatə edən üç sənəd imzalayıblar. İkiqat vergitutmanın aradan qaldırılmasına dair sazişin əhəmiyyəti xüsusilə qeyd edilməlidir. Müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərən müəssisələr üçün vergi məsələlərinin aydın tənzimlənməsi investisiya qərarlarının qəbulunda mühüm amillərdən biridir. Bu istiqamətdə hüquqi çərçivənin möhkəmləndirilməsi şirkətlərin fəaliyyətini planlaşdırmasına və iqtisadi əlaqələrin daha şəffaf əsaslarla inkişafına kömək edə bilər.

Azərbaycan və Kamboca şirkətlərinin iştirakı ilə keçirilən biznes forumu ikitərəfli iqtisadi münasibətlərin genişləndirilməsi baxımından mühüm platformadır. Belə tədbirlər sahibkarların bir-biri ilə birbaşa görüşməsinə, məhsul və xidmətlərini təqdim etməsinə, mümkün tərəfdaşlıqları müzakirə etməsinə və investisiya layihələri üzrə ilkin razılaşmalar əldə etməsinə şərait yaradır. Dövlətlər arasında siyasi münasibətlərin müsbət olması biznes dairələri üçün əlverişli mühit formalaşdırsa da, kommersiya əlaqələrinin davamlılığı iqtisadi əsaslandırma tələb edir. Buna görə də biznes forumlarının nəticəsi yalnız keçirilən görüşlərlə deyil, sonradan yaradılan tərəfdaşlıqlar, bağlanan müqavilələr, yeni ticarət kanalları və reallaşdırılan layihələrlə qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan və Kamboca arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün şirkətlərin ehtiyaclarına uyğun məlumat platformalarının yaradılması, bazar araşdırmalarının paylaşılması, ticarət prosedurları barədə maarifləndirmə və qarşılıqlı biznes missiyalarının təşkili faydalı ola bilər. Bu təşəbbüslər xüsusilə coğrafi məsafə və bazarlar barədə məlumat çatışmazlığı kimi çətinliklərin aradan qaldırılmasına xidmət edər. Azərbaycan–Kamboca münasibətlərinin inkişafında parlamentlərarası əlaqələrin də mühüm rolu var. Milli Məclislə Kamboca Milli Assambleyası arasında imzalanmış Anlaşma Memorandumu parlamentlərarası əlaqələrin institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bu cür sənədlər tərəflər arasında təcrübə mübadiləsi, nümayəndə heyətlərinin səfərləri və qarşılıqlı maraq doğuran məsələlərin müzakirəsi üçün zəmin yaradır. Parlament diplomatiyasının üstünlüklərindən biri də hökumətlərarası əlaqələri tamamlamasıdır. Deputatlar qanunvericilik təcrübəsini bölüşə, müxtəlif sahələrdə hüquqi tənzimləmə məsələlərini müzakirə edə və iqtisadi-humanitar əlaqələrin inkişafına dair təşəbbüsləri dəstəkləyə bilərlər. Parlamentlərdə fəaliyyət göstərən dostluq qrupları bu prosesdə daimi əlaqə kanalı rolunu oynayır. Azərbaycanın ASEAN Parlamentlərarası Assambleyasında müşahidəçi statusunun əldə olunmasında Kambocanın göstərdiyi dəstək də münasibətlərin regional ölçüsünü nümayiş etdirir. Milli Məclisin rəhbərliyi ilə keçirilən görüşlərdə bu əməkdaşlığın əhəmiyyəti ayrıca qeyd olunub. Bu istiqamətdə əməkdaşlığın inkişafı Azərbaycanın Cənub-Şərqi Asiya ilə parlament əlaqələrini genişləndirməsinə, Kamboca ilə isə ikitərəfli dialoqun daha davamlı xarakter almasına imkan yarada bilər.

Prezident İlham Əliyevin bəyanatında təhsil və turizm sahələri də ikitərəfli əməkdaşlığın perspektivli istiqamətləri kimi qeyd edildi. Dövlət başçısı sovet dövründə yüzlərlə kambocalı tələbənin Azərbaycanda təhsil aldığını xatırladaraq, bu ənənənin bərpasının və qarşılıqlı təhsil imkanlarının yaradılmasının vacibliyini vurğuladı. Təhsil əlaqələri dövlətlər arasında uzunmüddətli münasibətlərin formalaşmasına təsir edən mühüm amildir. Xarici ölkədə təhsil alan tələbələr həmin ölkənin dili, mədəniyyəti, cəmiyyəti və təcrübəsi ilə tanış olur, gələcəkdə müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərərkən bu təcrübədən istifadə edirlər. Təhsil mübadiləsi buna görə də yalnız akademik nəticələrlə məhdudlaşmır; xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın inkişafına da töhfə verir. ADA Universiteti ilə Kambocanın diplomatik təhsil qurumu arasında əməkdaşlıq sənədinin imzalanması bu istiqamətdə institusional imkanların genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Diplomatik hazırlıq, beynəlxalq münasibətlər və dövlət idarəçiliyi sahələrində təcrübə mübadiləsi hər iki ölkənin mütəxəssisləri üçün faydalı ola bilər. Turizm də xalqlar arasında təmasların genişləndirilməsi üçün imkanlar yaradır. Bunun üçün qarşılıqlı məlumatlandırma, turizm şirkətləri arasında əməkdaşlıq, səfərlərin təşkili və nəqliyyat bağlantılarının inkişafı kimi məsələlərin araşdırılması vacibdir. Coğrafi məsafə və birbaşa əlaqələrin məhdudluğu müəyyən çətinliklər yaratsa da, planlı əməkdaşlıq bu maneələrin təsirini azalda bilər.

Prezident İlham Əliyevin bəyanatında mina problemi və beynəlxalq hüquq məsələləri də mühüm yer tutdu. Dövlət başçısı hər iki ölkənin mina təhlükəsindən əziyyət çəkdiyini qeyd edərək, təcrübə, bilik və praktiki bacarıqların mübadiləsinin, eləcə də təlimlərin keçirilməsinin əhəmiyyətini vurğuladı. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində mina partlayışları nəticəsində 400-dən çox insanın həlak olması və ya xəsarət alması bu problemin humanitar ölçüsünü göstərən ciddi göstərici kimi təqdim edildi. Mina təhlükəsi müharibənin nəticələrinin hərbi əməliyyatlar başa çatdıqdan sonra da davam edə bildiyini göstərir. Minalanmış ərazilər insanların təhlükəsizliyinə, kənd təsərrüfatına, infrastruktur layihələrinə və yaşayış məntəqələrinin bərpasına təsir edir. Bu səbəbdən minatəmizləmə yalnız texniki fəaliyyət deyil, həm də humanitar təhlükəsizliyin təmin olunmasının vacib hissəsidir. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən bərpa işləri və Böyük Qayıdış Proqramı bu problemin aradan qaldırılmasını xüsusi əhəmiyyətə malik edir. Ərazilərin təhlükəsizliyinin təmin olunması insanların doğma yurdlarına qayıtması, iqtisadi fəaliyyətin bərpası və yeni infrastrukturun yaradılması üçün zəruri şərtlərdəndir. Prezident İlham Əliyev sülh və təhlükəsizliyin beynəlxalq hüquq normalarına, suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə əsaslanmalı olduğunu da vurğuladı. Bu mövqe Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlərin suveren hüquqlarına və beynəlxalq təşkilatların qərarlarına hörmət məsələsinə verdiyi əhəmiyyəti əks etdirir. Azərbaycan və Kamboca arasında bu mövzuların müzakirəsi humanitar təhlükəsizlik və beynəlxalq hüquq sahələrində təcrübə mübadiləsi üçün imkanlar yarada bilər. Bununla belə, belə əməkdaşlığın konkret nəticələri müvafiq qurumların razılaşdırdığı proqramlar, texniki ehtiyaclar və praktik mexanizmlər əsasında müəyyənləşdirilməlidir.

Prezident İlham Əliyevin Kambocanın Baş naziri Hun Manet ilə görüşdən sonra verdiyi bəyanat Azərbaycan–Kamboca münasibətlərinin inkişafında siyasi dialoqla yanaşı, konkret iqtisadi və institusional əməkdaşlığa diqqətin artırıldığını göstərir. Beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı dəstək, ticarət və investisiya üzrə birgə işçi qrupunun yaradılması, biznes forumunun keçirilməsi, təhsil sahəsində əməkdaşlıq və parlamentlərarası əlaqələrin inkişafı bu gündəliyin əsas istiqamətləridir. Əldə olunan razılaşmaların əhəmiyyəti onların praktik nəticələrində üzə çıxacaq. İqtisadi əlaqələrin genişlənməsi şirkətlər arasında davamlı tərəfdaşlıqların qurulmasını, humanitar əməkdaşlıq təhsil və mədəniyyət mübadiləsinin inkişafını, parlament diplomatiyası isə siyasi dialoqun institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsini tələb edir. Azərbaycan və Kamboca arasında mövcud olan dostluq münasibətləri bu məqsədlərə çatmaq üçün ilkin zəmin yaradır. Qarşılıqlı maraqların düzgün müəyyənləşdirilməsi, razılaşmaların ardıcıl icrası və dövlət qurumları ilə biznes dairələrinin əlaqələndirilmiş fəaliyyəti ikitərəfli münasibətlərin yeni sahələr üzrə inkişafına töhfə verə bilər.

Şahin Seyidzadə,

Milli Məclisin deputatı,

Azərbaycan-Kamboca parlamentlərarası

əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəri