İndiki beynəlxalq münasibətlər sistemində geosiyasi və geoiqtisadi proseslərin sürətlə dəyişməsi dövlətlərarası və çoxtərəfli əməkdaşlıq platformalarının əhəmiyyətini bir qədər də artırır. Bu baxımdan Avrasiyanın mühüm siyasi, iqtisadi və nəqliyyat tərəflərini bir araya gətirən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
ŞƏT-in yaranmasından ötən 25 il ərzində dünya da, regionlar da dəyişib. Dövlətlərin maraq və prioritetləri yeni məzmun qazanıb. Bir zamanlar yalnız Mərkəzi Asiyanın təhlükəsizlik və əməkdaşlıq gündəliyi ətrafında formalaşan bu platforma indi Avrasiyanın geniş coğrafiyasını əhatə edən, dünyanın mühüm siyasi və iqtisadi güclərini bir araya gətirən nüfuzlu təşkilat kimi möhkəmlənib. ŞƏT artıq Şərqlə Qərbin, Şimalla Cənubun kəsişdiyi böyük bir coğrafiyada dialoq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı maraqların platformasıdır.
Bu gün ŞƏT miqyasına görə dünyanın ən böyük regional platformalarından biridir. Təşkilatın 10 üzv ölkəsində təxminən 3,5 milyard insan yaşayır. Bu, dünya əhalisinin təxminən 42 faizinə bərabərdir. ŞƏT ölkələrinin ümumi ərazisi isə 36 milyon kvadratkilometrə yaxındır ki, bu da planetin quru ərazisinin təxminən 24 faizini əhatə edir.
Təşkilatın iqtisadi çəkisi də onun geosiyasi əhəmiyyətini tamamlayır. ŞƏT ölkələrinin nominal ÜDM-i təxminən 27 trilyon dollardır ki, bu dünya iqtisadiyyatının təxminən 23 faizi deməkdir. Alıcılıq qabiliyyəti nəzərə alındıqda isə ŞƏT ölkələrinin qlobal ÜDM-də payı 36 faizə yüksəlir. Bu rəqəmlərin özü də ŞƏT-in dünya iqtisadiyyatında böyük çəkiyə malik çox mühüm əməkdaşlıq məkanı olduğunu təsdiq edir.
Hazırda ölkəmizin ŞƏT-lə münasibətləri zamanın dəyişən ritminə uyğun olaraq yeni mərhələyə qədəm qoyub. Azərbaycanın bu təşkilata münasibəti təbii ki, təsadüfi maraqdan deyil. Bu, ölkənin yerləşdiyi coğrafiyanın yaratdığı imkanlardan, artan regional rolundan və çoxşaxəli xarici siyasət kursundan qaynaqlanır. Xüsusilə son illər dünyada nəqliyyat və logistika marşrutlarının əhəmiyyətinin artması Azərbaycanın strateji mövqeyini ön plana çıxarıb. Şərqdən Qərbə uzanan yollar, Xəzərdən keçən nəqliyyat xətləri, Bakı limanı, dəmir yolları və Orta dəhliz Azərbaycanın həm tranzit ölkəsi, həm də Avrasiyanın yeni iqtisadi xəritəsinin formalaşmasında fəal iştirak edən tərəf olduğunu göstərir.
Digər tərəfdən ŞƏT-in coğrafiyasının genişlənməsi Azərbaycan üçün yeni iqtisadi və siyasi imkanlar deməkdir. Təşkilatın üzv dövlətləri arasında böyük enerji və geniş istehlak bazarlarının, sürətlə inkişaf edən nəqliyyat şəbəkələrinin olması əməkdaşlığın potensialını daha çox artırır. Ölkəmiz üçün bu məkan yeni ticarət əlaqələri, investisiya imkanları, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, enerji əməkdaşlığının şaxələndirilməsi və humanitar əlaqələrin genişləndirilməsi baxımından mühüm perspektivlər vəd edir. Azərbaycanın ŞƏT-də dialoq tərəfdaşı kimi fəaliyyətindən müşahidəçi statusuna doğru irəliləmək istəyi də məhz dəyişən reallığın ifadəsidir.
Əslində Azərbaycanın ŞƏT-lə münasibətlərinin arxasında daha böyük bir mənzərə dayanır. Bu mənzərədə yollar var - Şərqdən Qərbə uzanan yollar. Xəzərin dərinliklərindən müxtəlif istiqamətlərə uzanan enerji xətləri var. Ticarət, qarşılıqlı maraqlar və diplomatik dialoq mövcuddur. Və bütün bu yolların bir nöqtəsində Azərbaycan dayanır. Məlumdur ki, beynəlxalq münasibətlərdə güc təkcə siyasi və hərbi imkanlarla ölçülmür. Bu məsələdə dövlətlərin bir-biri ilə nə qədər əlaqə qura bilməsi, körpü yaratması, fərqli maraqların ortaq məxrəcə gətirilməsi də böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Ona görə ŞƏT ilə əməkdaşlığın perspektivləri həm də gələcəyin məsələsidir. Qarşıdakı illərdə nəqliyyat və logistika, enerji, rəqəmsal iqtisadiyyat, investisiya, kənd təsərrüfatı, turizm, elm və təhsil kimi sahələrdə yeni imkanların yaranması mümkündür. Ən əsası isə bu əməkdaşlıq qarşılıqlı maraqlar üzərində qurulduğu təqdirdə, Azərbaycanla ŞƏT ölkələri arasında münasibətləri daha dərin və çoxşaxəli müstəviyə daşıyar. Zaman dəyişir, yollar yenilənir, coğrafiyalar bir-birinə daha sıx bağlanır. Bu böyük hərəkətin içərisində Azərbaycan üçün əsas məsələ yolun üzərində dayanmaq yox, həmin yolun istiqamətini müəyyən edən ölkələrdən birinə çevrilməkdir.
Bu mənada ŞƏT-in Bişkekdə keçirilən iki günlük zirvə toplantısı beynəlxalq gündəmin diqqət çəkən hadisələrindəndir. Təşkilatın 25 illiyinə həsr olunan sammitin əsas şüarı “Dayanıqlı sülh, inkişaf və rifah naminə birlikdə”dir. Azərbaycanın bu toplantıda iştirakı isə ölkəmizin dəyişən Avrasiya məkanında fəal tərəf kimi mövqeyini möhkəmləndirir. Prezident İlham Əliyevin tədbirdə iştirakı ölkəmizin ŞƏT-ə verdiyi önəmi və üzv ölkələrlə əməkdaşlığı genişləndirmək niyyətini nümayiş etdirir.
Bu əməkdaşlığın ən real və görünən istiqamətlərindən biri isə nəqliyyatdır. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizləri Azərbaycanı ŞƏT ölkələri ilə birləşdirən əsas marşrutlardandır. Bu yollar ölkəmizin Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsində rolunu artırır. Qeyd edək ki, Azərbaycanın ŞƏT məkanındakı əlaqələri sadəcə nəqliyyatla məhdudlaşmır. Hələ 2021-ci ildə Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə Nizami Gəncəvinin büstünün Pekindəki ŞƏT qərargahında ucaldılması bu əlaqələrin mədəni ölçüsünü göstərən nümunələrdəndir. Nizami Gəncəvi burada Çin filosofu Konfutsidən sonra büstü qoyulan ikinci tarixi şəxsdir.
Xatırladaq ki, ötən il Çinin Tiencin şəhərində keçirilən ŞƏT sammitində təşkilatın inkişafı ilə bağlı mühüm qərarlar qəbul olunub. Müşahidəçi və dialoq tərəfdaşı statuslarının vahid “ŞƏT tərəfdaşı” statusunda birləşdirilməsi ilə Azərbaycanın da təşkilatdakı statusu dəyişib. Hazırda Azərbaycanla yanaşı, Türkiyə, Misir, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və digər ölkələr ŞƏT tərəfdaşı statusuna malikdir. Bu, təşkilatın coğrafiyasının və əməkdaşlıq imkanlarının genişləndiyini göstərir.
Bütün bu deyilənlərə söykənərək deyə bilərik ki, Azərbaycanla ŞƏT arasındkı əməkdaşlıq nəqliyyat, ticarət və investisiya imkanlarının genişlənməsi üçün yeni yollar açır. Ölkəmiz isə Avrasiyanın dəyişən mənzərəsində bu imkanlardan istifadə edərək öz mövqeyini bir qədər də gücləndirməyə çalışır.
Züleyxa ƏLİYEVA,
“Azərbaycan”
