Süni intellekt elmdə yalnız məlumatları təhlil etmir və incə nümunələri müəyyən etməyə kömək etmir, həm də yeni fərziyyələr irəli sürməyə çalışır. Bu, bir vasitə olaraq qalacaq, yoxsa elm adamlarının özləri böyük dil modellərinin köməkçilərinə çevriləcəklər?
Biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, bioinformatika üzrə mütəxəssis, Rusiya Elmlər Akademiyasının N.İ. Vavilov adına Ümumi Genetika İnstitutunun elmi işçisi və Moskva Fizika və Texnologiya İnstitutunun Bioloji və Tibbi Fizika Məktəbinin dosenti Dmitri Penzara görə, süni intellekt xərçəng gen terapiyasının inkişafında sınaq və səhv mərhələsini rəqəmsal mühitə köçürməyə kömək edir və maşın öyrənmə metodlarını sınaqdan keçirməyə imkan verir. Fizika-riyaziyyat elmləri namizədi Mixail Medvedev isə hesablama metodlarından istifadə edərək kimyəvi problemlərin həll olunduğunu bildirir. Onun fikrincə, təsadüfi kəşflərin böyük hissəsi artıq baş verib və indi yeni reaksiyalar və dərman kombinasiyalarını tapmaq üçün çox sayda cəhd lazımdır. Rəqəmsal kimya bu prosesi kompüter mühitinə daşımağa imkan verir.
Son iki yüz ildə elm əsasən belə qurulub: alimlər təcrübələr aparır, elmi məqalələr yazır və cəmiyyət bu nəticələri ya qəbul edir, ya da rədd edir. Qəbul edilən ideyalar paradiqmanı gücləndirir, sonra isə onu sarsıdan yeni ideyalar yaranır və proses davam edir.
Elmdə çox şey “biliyin reifikasiyası”ndan asılı olub. Müasir elmi məqalələr XV–XVII əsrlər arasında Avropada formalaşıb və ilkin mərhələdə alimlər arasında yazışma xarakteri daşıyıb. İndi isə generativ neyron şəbəkələr elmi biliklərin paylaşılmasına yanaşmanı dəyişir: bəziləri sosial medianın daha effektiv vasitəyə çevrildiyini də deyir. Alimlər zarafatla qeyd edirlər ki, məqalələrin qalmasının əsas səbəbi qrant agentliklərinin onları qəbul etməsidir.
Əsas problem isə formatdan çox ideyanın yaranmasıdır. Mixail Medvedev hesab edir ki, elmdə həmişə ideya onları həyata keçirən insanlardan daha çoxdur. Onun fikrincə, gənc alimlərin əsas rolu ideya yaratmaqdan çox, real və mümkün olan ideyaları seçmək və prioritetləşdirməkdir.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, yetkin alimlərin formalaşması üçün gənclərin elmdə qalması vacibdir. Burada danışılmamış biliklərin ötürülməsi mühüm rol oynayır. Dmitri Penzarın fikrincə, bütün təcrübəni sözlə ifadə etmək mümkün deyil; müəllimlərin yanaşması, davranışı və iş tərzi gənc alimi formalaşdırır. Beləliklə, bir alim nəslinin təcrübəsi bəzən yüz ildən artıq “yaddaş” kimi ötürülür və bu, süni intellektin verilənlər bazalarında tapılmır.
Süni intellektin nə vaxtsa subyektivlik qazanıb-qazanmayacağı da müzakirə olunub. Əsas sual budur: bu sistemlər elm adamlarını əvəz edəcək, yoxsa sadəcə alət olaraq qalacaq? Mütəxəssislərin bir qismi düşünür ki, hər şey tapşırığı kimin verdiyindən asılıdır. Əgər tədqiqatçı süni intellektə məqsəd və istiqamət vermirsə, o zaman özü alqoritmin köməkçisinə çevrilir. Əgər məqsədi insan müəyyən edirsə, süni intellekt yalnız vasitə olaraq qalır.
Dmitri Penzar isə hesab edir ki, mövcud maşın öyrənmə modelləri məqsəd qoyma funksiyasını əvəz edə bilməz. Onun fikrincə, süni intellekt səhvləri inandırıcı şəkildə gizlədə bilir, bu isə elmdə yanlış nəticələrə səbəb ola bilər. Buna görə də insan-insan ünsiyyəti və elmi müzakirələr vacib olaraq qalır.
Ekspertlər bildirirlər ki, rəqəmsal elmdə süni intellekt əsasən icra funksiyalarını üzərinə götürə bilər. Eksperimental elmdə isə bu proses daha gec baş verəcək, amma gələcəkdə robotlarla birlikdə mümkün olacaq.
Dmitri Penzarın fikrincə, bəşəriyyətin gələcəyi biologiyadan asılı olacaq. O, tibbdə irəliləyişlərin genetik mutasiyaların toplanmasına gətirib çıxardığını və bunun texnoloji səviyyədə həll olunmalı problem olduğunu qeyd edir.
Mixail Medvedev isə elmin maliyyələşmə strukturunun dəyişəcəyini düşünür: hazırda əsasən dövlət maliyyəsi üstünlük təşkil edir, gələcəkdə isə biznesin payı artacaq. Fundamental elm isə yox olmayacaq, lakin daha çox tətbiqi ehtiyaclara yönələcək.
Ülkər XASPOLADOVA,
“Azərbaycan”
