Beynəlxalq alimlər qrupu Ay geologiyasının uzun illərdir müzakirə olunan bir sirrinə izah verib: niyə “Apollon” missiyaları ilə Yerə gətirilmiş bəzi süxur nümunələri keçmişdə Ayda güclü maqnit sahəsinin mövcud olduğunu göstərir. Tədqiqat Nature Geoscience jurnalında dərc olunub.
Hazırda Ayın maqnit sahəsi çox zəif və lokal xarakter daşıyır və Yerin kimi güclü və qlobal maqnit sahəsindən fərqlənir. Lakin yaşı təxminən 3,5 milyard il olan Ay süxurlarının nümunələri göstərir ki, keçmişdə peykin maqnit sahəsi xeyli güclü olub və bəzi hallarda indiki Yer maqnit sahəsi ilə müqayisə edilə biləcək səviyyəyə çatıb. Bu fakt uzun müddət alimləri çaşdırıb. Çünki Ay Yerdən xeyli kiçikdir və Yerin maqnit sahəsini təmin edən daxili proseslərə və enerji mənbələrinə malik deyil.
Oksford Universitetinin tədqiqatçıları belə ehtimal irəli sürüblər ki, Ayın süxurlarında qeydə alınan güclü maqnit siqnalları uzun müddət mövcud olmuş güclü sahə ilə deyil, maqnit aktivliyinin nadir və qısamüddətli güclənmələri ilə bağlı ola bilər.
Alimlər Ayın qədim lava düzənliklərində yaranmış vulkanik süxurlar olan dəniz bazaltları adlandırılan süxurları yenidən təhlil ediblər. Araşdırma nəticəsində müəyyən olunub ki, ən güclü maqnitləşmiş nümunələrdə titan elementinin miqdarı daha çoxdur.
Daha sonra tədqiqatçılar belə süxurların formalaşma proseslərinin Ayın maqnit sahəsinə necə təsir edə biləcəyini öyrənmək üçün bunu kompüterdə modelləşdiriblər. Nəticə göstərib ki, nüvə ilə mantiya sərhədinə yaxın ərazilərdə titanla zəngin süxurların əriməsi nüvədən çıxan istilik axınını gücləndirə bilər. Bu isə maqnit sahəsini yaradan dinamo prosesini müvəqqəti olaraq aktivləşdirə və ya gücləndirə bilər.
Eyni proseslər titanla zəngin olan lava püskürmələrinə də səbəb olub. Məhz belə süxurlar “Apollon” missiyalarının astronavtları tərəfindən toplanaraq Yerə gətirilib.
Geoloq Con Ueydin sözlərinə görə, nəticələr mövcud nümunələrin məhdud olması səbəbindən müəyyən dərəcədə təhrif olunmuş görünə bilər. “Əgər yadplanetlilər Yerə cəmi altı dəfə gəlib nümunələri yalnız bir ərazidən toplasaydılar, onlar da oxşar yanlış nəticələrə gələ bilərdilər”, – deyə o qeyd edib.
Yeni nəzəriyyəyə görə, Ayda güclü maqnit sahəsinin mövcud olduğu dövrlər cəmi bir neçə min il davam etmiş ola bilər. Bu isə Ayın ümumi yaşı ilə müqayisədə çox qısa müddətdir.
Tədqiqatın müəllifləri etiraf edirlər ki, model məhdud sayda məlumatlara əsaslanır, çünki alimlərin ixtiyarında yalnız az sayda Ay süxuru nümunəsi var. Lakin gələcək kosmik missiyalar bu nəzəriyyəni yoxlamağa kömək edə bilər.
“Artıq Ayın maqnit sahəsinin müxtəlif səviyyələrinin izlərini hansı tip süxurların saxlamalı olduğunu proqnozlaşdıra bilərik”, - deyə geofizik Saymon Stivenson bildirib. Onun sözlərinə görə, Artemis proqramı çərçivəsində planlaşdırılan gələcək missiyalar yeni nümunələrin toplanmasına və Ayın maqnit sahəsinin tarixinin daha yaxşı öyrənilməsinə imkan verəcək.
