Matriarxat - qadının cəmiyyətdə mühüm rol
oynadığı dövr 40 min il bundan əvvəl başlayıb, e.ə. IV minilliyin sonlarınadək
(təqribən 37 min il) mövcud olub.
Arxeoloji araşdırmalar nəticəsində əldə olunan
məlumata görə, Alt Paleolit dövründə insanların ilk məşğuliyyətləri ovçuluq və yığıcılıq
idi. Mağarada yığıcılıqla məşğul olan qadınlar vaxtaşırı ova da gedirdilər. Sonrakı
dövrdə oturaq həyat insanları köçərilikdən ayırıb bir ərazidə məskunlaşmağa sövq
etdi. Həyat tərzində ovçuluğun yerini əkinçilik aldı və bu, daha çox qadınların
öhdəsinə düşən iş idi. Dənli bitkilərlə tanışlıq, əkin, buğdanın yığılaraq üyüdülməsi
və bu ənənənin yeni nəslə öyrədilməsi qadınların sosial həyatda yükünü artırmaqla
yanaşı, vəzifəsini də üst səviyyəyə qaldırırdı. Artıq kişi ilə müqayisədə qadın
üstünlük qazanmışdı.
Üst Paleolit dövründə ulu icma nəsli-qəbilə
icması ilə əvəz olundu. Nəsli-qəbilə icmasının əsasını qan qohumluğu ilə bağlı olan
insanların birliyi təşkil edirdi. İnsanlar ana xətti ilə qohumluq əsasında birləşmişdilər.
Bu dövrdə kişi nəsli davam etdirməkdə üzərinə düşən rolundan xəbərsiz idi. Baxmayaraq
ki, ata uşaqların ona oxşarlığını görür, amma bunun səbəbini dərk edə bilmirdi,
onların yalnız ananın övladı olduğunu anlayırdı. Digər tərəfdən uşaqlar da özlərini
ananın övladları hesab edirdilər. Beləcə soy kişi tərəfindən deyil, qadın tərəfindən
tanınar, kişilərə isə sonsuz bir varlıq kimi baxılardı. Kişi evləndikdən sonra qadının
tayfası arasında ömür sürərdi. Qadın kişinin yalnız qol gücündən bəhrələnərdi. Qəbilənin
həyatında qadın mühüm rol oynayardı. Uşaqların qayğısına qalmaq, giləmeyvə və yabanı
bitkilər toplamaq, odu qoruyub saxlamaq, yemək hazırlamaq və s. qadınların işi idi.
Qəbilə icmasında insanlar ana xətti ilə birləşdiyinə görə də bu dövr ana xaqanlığı
(matriarxat) dövrü adlanır.
Amma əkinçiliyin inkişafı nəticəsində xışa
keçid və heyvandarlıq tədricən qadının sosial gücünü kişiyə ötürməsinə səbəb oldu.
Tamamilə oturaq həyata keçid isə qadınların sosial güclərinin itirilməsinə gətirib
çıxardı.
Çox keçmir ki, kişi də uşaqların dünyaya
gəlməsindəki rolunu anlayaraq özünü onların əsas sahibi kimi tanıyır. Bu vaxtdan
etibarən qadını tamamilə özünə tabe edir, ailənin başçılığını öz ixtiyarına alır.
Beləcə, ağır zəhmət və fiziki güc tələb edən xış əkinçiliyinin yaranması, köçəri
(yaylaq-qışlaq) maldarlığın meydana gəlməsi, həmçinin tayfalar-arası toqquşmaların
başlanması ictimai həyatda kişilərin nüfuzunun artmasına təsir edir. Nəticədə icma
həyatında kişilərin mühüm rol oynadığı ata xaqanlığı (patriarxat) dövrü başlayır.
jpg_1778149353.jpg)
