Müasir dövrdə həyatımızın böyük hissəsi ekran qarşısında keçir. Günümüz telefona baxmaqla başlayır, gün ərzində kompüterdə işləyir, axşam isə televizor qarşısında dincəlirik. İstər iş, ünsiyyət, istərsə də əyləncə vasitəsi kimi texnoloji cihazlardan, demək olar ki, böyükdən-kiçiyə hər kəs istifadə edir.
Texnoloji yeniliklərin bu qədər asanlıqla qəbul edilməsinin səbəbi onların insanların işini yüngülləşdirməsi və həyat səviyyəsini yüksəltməsidir. Lakin narahatedici məqam odur ki, bu cihazlar işimizi asanlaşdırmaqla yanaşı, həm də asılılıq yaradır, fiziki və psixoloji sağlamlığa mənfi təsir göstərir.
Özünənəzarətin itirilməsi, dəyişən prioritetlər və məmnunluq hissinin zəifləməsi telefon, televizor və kompüterlərdən asılılığın əsas əlamətləridir. London Kral Kollecinin Psixiatriya, Psixologiya və Neyrologiya İnstitutunun mütəxəssisləri bildirirlər ki, böyüklər üçün gündə 2-3 saatdan çox olmayan əyləncə məqsədli ekran vaxtı məsləhət görülür. İş və təhsil məqsədli istifadə bu hesaba daxil edilmir. Uşaqlar və yeniyetmələr üçün bu müddət 1-2 saatı keçməməlidir, iki yaşdan kiçik uşaqlara isə, ümumiyyətlə, ekranla təmas məhdudlaşdırılmalıdır.
Televizorun gizli təsirləri
Demək olar ki, bütün evlərdə televizor var. İnsanlar çox vaxt fərqinə varmadan ekran qarşısında saatlarla vaxt keçirirlər. Bu məşğuliyyətin sağlamlığa zərərləri isə saymaqla bitmir. Bunlardan biri də demans xəstəliyidir.
Demans idrak qabiliyyətinin azalması, yaddaş problemləri, davranış dəyişiklikləri və hərəkət çətinliyi ilə müşayiət olunan ciddi xəstəlikdir. Daha çox yaşlı insanlarda rast gəlinən bu xəstəliyin inkişafına bir sıra amillər təsir göstərir. Araşdırmalar sübut edib ki, uzun müddət televizora baxmaq bu amillərdən biridir.
Çinin Tianjin Tibb Universitetinin tədqiqatçıları müəyyən ediblər ki, gündə beş saatdan çox televizora baxmaq demans riskini 44 faiz, insult riskini 12 faiz və Parkinson xəstəliyinə tutulma ehtimalını isə 28 faiz artırıb. Tədqiqatda yaşı 37-73 olan 40 minə yaxın insan iştirak edib. 13 illik araşdırma müddətində iştirakçılardan 5227 nəfərə demans, 6822 nəfərə insult, 2308 nəfərə isə Parkinson xəstəliyi diaqnozu qoyulub.
Ekrana uzun müddət baxmaq həmçinin göz sağlamlığı üçün də zərərlidir. Rəqəmsal ekranlı televizorlar insan gözü üçün təhlükəli olan mavi işıq yayır. Bu işığa uzun müddət məruzqalma görmə problemlərinə, baş, boyun və çiyin ağrılarına səbəb olur. Mütəxəssislər mavi işıqdan qorunmaq üçün qoruyucu eynək və linzalardan istifadə etməyi, televizora 2-3 metr məsafədə, yaxşı işıqlandırma şəraitində baxmağı tövsiyə edirlər.
Telefon - cibimizdəki asılılıq mənbəyi
Telefonlar təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də diqqət, vaxt və duyğularımızı idarə edən alətlərə çevrilib. "Telefon asılılığı" termini son illərdə psixoloqlar və nevroloqlar tərəfindən ən çox müzakirə olunan mövzulardan biridir. Bu asılılığın kökündə, sadəcə, maraq deyil, beyindəki kimyəvi proseslər dayanır. Sosial şəbəkələrdəki paylaşımlar, mesajlar və "bəyənmə"lər dopamin adlı "xoşbəxtlik hormonu"nun ifrazını artırır, bu da insanı həmin hissi yenidən yaşamaq üçün telefona təkrar-təkrar baxmağa sövq edir. Buna görə də insan telefonunu məqsədsiz yerə açır, heç bir vacib səbəb olmadan ekranı yoxlayır. Çox vaxt beşdəqiqəlik baxış planlaşdırsa da, bir də baxır ki, saatlar keçib.
Harvard Universitetinin psixoloqları bildirirlər ki, tez-tez telefon yoxlamaq diqqət dağınıqlığına səbəb olur. İnsan beyni bir işi tamamlamaq üçün 20 dəqiqə fasiləsiz fokuslanmaya ehtiyac duyur, lakin hər dəfə telefon titrəyəndə bu proses sıfırlanır. Nəticədə həm məhsuldarlıq azalır, həm də yaddaş zəifləyir.
Sosial əlaqələr də bu vərdişdən zərər görür. Yemək zamanı, dostlarla söhbətdə və ailə görüşlərində insanların əllərində telefon olması artıq adi haldır. Bu davranış "phubbing", yəni qarşısındakı insanı telefona görə görməməzliyə vurmaq adlanır. Bu hal münasibətlərdə emosional uzaqlıq və dəyərsizlik hissi yaradır. Telefon istehsalçıları və sosial media platformaları isə rəng seçimi, bildiriş səsləri və tətbiq dizaynları ilə bu asılılığı sanki bilərəkdən gücləndirirlər.
Kompüter qarşısında keçən saatlar
Həddindən artıq kompüter istifadəsi "kompüterlə bağlı göz yorğunluğu sindromu" kimi yeni bir problemin yaranmasına səbəb olub. Gündə 2 saatdan çox kompüter qarşısında olan hər kəs bu riski daşıyır.
Kompüterdən istifadə zamanı göz qırpmaq sayı normaldan (dəqiqədə 12-18) üçdəbirə (dəqiqədə 4-6) qədər azalır. Bu isə gözquruluğu, yanma, ağrı, bulanıq görmə və başağrısı kimi şikayətlərə yol açır. Xüsusilə kondisionerli mühitlərdə rütubət azaldığı üçün bu problemlər daha da artır.
Mütəxəssislər tövsiyə edirlər ki, kompüterdən istifadə edərkən xüsusi gözlüklər taxılsa, daha yaxşı olar. Eynəklərin üzərindəki əksetdirici örtüklər ultrabənövşəyi dalğa uzunluqlarının gözlərə nüfuzunu azaltmaqla rahatlıq verir. Kompüterin qarşısında dik və rahat oturmaq lazımdır. Bu zaman ayaqlar yerə perpendikulyar, dirsəklər isə paralel olmalıdır. Kreslonun arxa dəstəkli və tənzimlənən olması da tövsiyəolunandır. Gözlə ekran arasındakı məsafə isə 60 santimetrdən çox olmamalıdır.
Mütəxəssislər ekran qarşısında keçirilən vaxtı məhdudlaşdırmağın və fəal həyat tərzi keçirməyin vacibliyini vurğulayırlar. Yatmazdan bir saat əvvəl və oyandıqdan bir saat sonra rəqəmsal cihazlardan istifadə etməmək, sosial şəbəkə bildirişlərini söndürmək tövsiyə olunur.
Hazırda bir çox ölkədə restoran və ictimai yerlərdə "mobil telefondan istifadə qadağandır" və "sakit zona" kimi qaydalar tətbiq edilir. Bu, insanlara real ünsiyyət və diqqət balansını bərpa etməyə kömək edir. Mütəxəssislər gün ərzində "ekransız saatlar" təyin etməyi və vaxtaşırı "digital detox", yəni texnologiyadan müvəqqəti uzaqqalma təcrübəsini sınamağı məsləhət görürlər. Beləliklə, ekranlar həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilsə də, onlara nəzarət etmək sağlamlığımız və sosial münasibətlərimiz üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
