Qırğızıstan Azərbaycan üçün "şərq qapısı"na çevrilir
"Azərbaycan-Qırğızıstan münasibətləri 2026-cı ildə strateji tərəfdaşlıq mərhələsindən müttəfiqlik və geoiqtisadi qarşılıqlı fəaliyyətin keyfiyyətcə yeni mərhələsinə keçib. Xüsusilə vacib məqam ondan ibarətdir ki, nəqliyyat və investisiyalar vahid strategiyada birləşdirilməyə başlayır. Cari il iyulun 31-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Qırğızıstana dövlət səfəri çərçivəsində tərəflər müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə imzalayıb, Azərbaycan-Qırğızıstan İnkişaf Fondunun kapitalı isə 200 milyon dollaradək artırılıb. Prezident İlham Əliyev bununla yanaşı, bu məbləğin də son hədd olmadığını açıq şəkildə qeyd edib. Qırğızıstan-Azərbaycan münasibətləri tədricən qardaşlıq diplomatiyasından qarşılıqlı bağlılığın geoiqtisadiyyatına keçir. Qırğızıstan şərq tranzit potensialını, hidroenergetikanı, aqrar resursları, turizm imkanlarını və Mərkəzi Asiya bazarlarına çıxışı təmin edir. Azərbaycan isə Xəzərə çıxışı, nəqliyyat infrastrukturunu, logistika sahəsində təcrübəsini, energetika üzrə imkanlarını, həmçinin Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa bazarlarına çıxışı təmin edir".
Bunu AZƏRTAC-a müsahibəsində Qırğızıstanın Azərbaycandakı sabiq səfiri Kayrat Osmonaliyev deyib.
- Bişkekdə Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolunun Türkmənistan və Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycana uzanan Orta dəhlizə inteqrasiyasının strateji əhəmiyyəti necə qiymətləndirilir?
- Mən Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan (ÇQÖ) dəmir yoluna yalnız Qırğızıstanın milli infrastruktur layihəsi kimi deyil, Orta dəhlizin şərq istiqamətində mühüm davamı kimi yanaşardım. Burada nəzərə alınmalı məqam ondan ibarətdir ki, söhbət vahid və dəyişməz marşrutdan getmir. Orta dəhlizin Qazaxıstan üzərindən keçən şimal Xəzər qolu ilə yanaşı, Özbəkistan-Türkmənistan-Xəzər-Azərbaycan marşrutunu əhatə edən və getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanan cənub qolu da mövcuddur. Azərbaycan tərəfi Xəzər istiqamətini Türkmənbaşı, Aktau, Kurık və Bakı limanlarını əhatə edən geniş nəqliyyat şəbəkəsi kimi nəzərdən keçirir. ÇQÖ dəmir yolunun tikintisi isə bu şəbəkənin yük bazasının genişlənməsinə imkan yarada bilər.
Xüsusilə cənub marşrutunun perspektivləri diqqət çəkir. ÇQÖ dəmir yolunun istifadəyə verilməsi Qırğızıstan-Özbəkistan-Türkmənistan-Türkmənbaşı limanı istiqamətində yeni nəqliyyat bağlantısının formalaşmasına şərait yarada bilər. Regionun biznes dairələri də bu marşrutun Qazaxıstan üzərindən keçən alternativ istiqamətlərlə müqayisədə daha əlverişli tariflər və daha az yüklənmə baxımından üstünlüklər yarada biləcəyini gözləyirlər.
Qırğızıstan baxımından layihənin strateji əhəmiyyəti daha genişdir. ÇQÖ dəmir yolu ölkəni Çin-Mərkəzi Asiya yük axınlarının son nöqtəsindən Xəzər üzərindən Azərbaycana, oradan isə Türkiyə və Avropa bazarlarına çıxan Trans-Avrasiya nəqliyyat zəncirinin mühüm həlqəsinə çevirə bilər. Dəmir yolu əlaqələri baxımından məhdud imkanlara malik Qırğızıstan üçün bu, həm beynəlxalq tranzit, həm də daxili nəqliyyat inteqrasiyası baxımından mühüm addımdır. Ölkənin mövcud dəmir yolu şəbəkəsinin parçalanmış olması və şimal ilə cənub arasında birbaşa bağlantının olmaması yeni layihənin əhəmiyyətini daha da artırır.
Azərbaycan üçün isə Qırğızıstan Orta dəhlizin şərq istiqamətində mühüm tərəfdaşa çevrilə bilər. Burada tərəflərin maraqları bir-birini tamamlayır: Qırğızıstanın dünya bazarlarına daha səmərəli çıxışa, Azərbaycanın isə sabit və artan şərq yük axınına ehtiyacı var. Azərbaycan artıq dəhlizin qərb hissəsində mühüm infrastruktura - Ələt limanına, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yoluna və Xəzər üzrə nəqliyyat imkanlarına malikdir. Buna görə Azərbaycan-Qırğızıstan əməkdaşlığının perspektivləri yalnız ikitərəfli münasibətlərlə məhdudlaşmır, daha geniş tranzit və regional əməkdaşlıq müstəvisinə keçir.
Bu baxımdan perspektivli nəqliyyat zəncirini Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan-Türkmənistan-Xəzər-Azərbaycan-Gürcüstan/Türkiyə-Avropa istiqamətində təsəvvür etmək mümkündür.
Beləliklə, ÇQÖ dəmir yolunun Orta dəhlizə inteqrasiyası Qırğızıstanın bu nəqliyyat sistemində kənarda qalan ölkə deyil, onun şərq istiqamətində əsas quru nəqliyyat qovşaqlarından biri kimi formalaşmasına imkan yarada bilər. Eyni zamanda layihə Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycan arasında iqtisadi və logistika əlaqələrinin dərinləşməsinə, Orta dəhlizin yük bazasının genişlənməsinə və Çin-Avropa arasında alternativ nəqliyyat bağlantılarının güclənməsinə xidmət edə bilər.
- Qırğızıstan iqtisadiyyatının hansı sektorları, - energetika, logistika, turizm, kənd təsərrüfatı, - Azərbaycan biznesində daha böyük real maraq doğurur?
- Mən burada hər dörd sektoru eyni səviyyədə qiymətləndirməzdim. Energetika ən aktual istiqamətdir. Bu, artıq sadəcə potensial maraq deyil. 2025-ci ildə fond, digər layihələrlə yanaşı, İssık-Kul və Oş vilayətlərində iki kiçik SES layihəsini maliyyələşdirib. Buna görə də mən üç istiqamətdə inkişaf gözləyərdim: kiçik və orta hidroenergetika, enerji infrastrukturu, neft məhsullarının tədarükü və energetika sahəsində əməkdaşlıq. Sonuncu istiqamət xüsusilə maraqlıdır, çünki cari ilin iyulunda energetika sahəsində əməkdaşlığa dair sənədlər və 2026-2028-ci illər üçün yol xəritəsi imzalanıb.
Logistika potensial baxımdan ən strateji sektordur. Energetika ən aktual sahədirsə, logistika strateji baxımdan ən əhəmiyyətli sahəyə çevrilə bilər. Üstəlik, söhbət yalnız dəmir yolundan getmir. Quru limanlara, multimodal terminallara, anbarlara, soyuducu komplekslərə, nəqliyyat-ekspedisiya şirkətlərinə, yüklərin izlənməsi üzrə rəqəmsal sistemlərə, sığorta və ticarətin maliyyələşdirilməsi xidmətlərinə ehtiyac yaranacaq.
Özbəkistan tərəfi açıq şəkildə bildirir ki, Orta dəhlizin inkişafı quru limanlara, terminallara, anbarlara, soyuducu anbarlara, təmir müəssisələrinə, sığorta, maliyyə və rəqəmsal xidmətlərə tələbat yaradır. Burada Azərbaycan biznesinin Xəzər nəqliyyat qovşağı ilə işləmək təcrübəsi sayəsində təbii rəqabət üstünlüyü var.
Aqrar-sənaye kompleksi ən praktik istiqamətdir. Azərbaycan-Qırğızıstan İnkişaf Fondu ilk vaxtlardan aqrar-sənaye kompleksini, bağçılığı, emalı və tekstil sənayesini prioritet istiqamətlər sırasına daxil edib. Lakin mən sadəcə kənd təsərrüfatı xammalının ixracına deyil, birgə istehsal zəncirlərinin yaradılmasına diqqət yetirərdim: qırğız xammalı - Azərbaycan texnologiyaları və kapitalı - Qırğızıstanda emal - Xəzər üzərindən ixrac. Məhz belə bir model hər iki tərəf üçün daha maraqlıdır.
Turizm sahəsində də əməkdaşlıq üçün böyük imkanlar mövcuddur. Bu istiqamət daha uzunmüddətli perspektiv daşısa da, xüsusilə İssık-Kul gölü Qırğızıstanın əsas turizm üstünlüklərindən biridir. Azərbaycanın hotelçilik və turizm infrastrukturu sahəsində təcrübəsinin Qırğızıstanın dağ, sağlamlıq və ekoturizm potensialı ilə birləşdirilməsi yeni imkanlar yarada bilər. 2026-cı ildə Şuşa ilə Çolpon-Ata, Qəbələ ilə Karakol, Gəncə ilə Oş şəhərləri arasında qardaşlaşma haqqında sazişlərin imzalanması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Bu təşəbbüslər gələcəkdə iki ölkə arasında yalnız mədəni əlaqələrin deyil, həm də qarşılıqlı turizm marşrutlarının inkişafına zəmin yarada bilər.
- Azərbaycan-Qırğızıstan İnkişaf Fondunun kapitalının 200 milyon dollara çatdırılmasını və bunun ÇQÖ-Türkmənbaşı-Xəzər-Bakı-BTQ marşrutu ilə əlaqəsini necə qiymətləndirirsiniz?
- Məncə, bu, sadəcə kəmiyyət deyil, keyfiyyət baxımından da bir addımdır. İlkin olaraq fondun kapitalı 25 milyon dollar təşkil edirdi. Daha sonra bu məbləğ 100 milyon dollaradək artırıldı, indi isə 200 milyon dollara çatdırılıb. Bununla yanaşı, 2026-cı ilin ortalarına doğru fond artıq fəaliyyətinin əsas mərhələsində idi. 11 təşəbbüs təsdiqlənmiş, təxminən min iş yeri yaradılmış, daha 30-a yaxın layihə isə nəzərdən keçirilməkdə idi. Prioritetlər sırasında energetika, logistika, sənaye və kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı, o cümlədən Qırğızıstan regionlarında həyata keçiriləcək layihələr göstərilirdi. Buna görə də mən 200 milyon dolları son investisiya həcmi kimi deyil, maliyyə rıçağı kimi qiymətləndirərdim. Əgər fond birgə maliyyələşdirmə, bank kreditləşməsi və özəl kapitalın cəlb edilməsi mexanizmlərindən istifadə edərsə, layihələrin real həcmi fondun nominal kapitalından əhəmiyyətli dərəcədə yüksək ola bilər.
İstərdim ki, CQÖ-Türkmənbaşı-Xəzər-Bakı-BTK marşrutunun potensial olaraq Çin təşəbbüsünü Orta dəhlizin qərb hissəsi ilə birləşdirə biləcək infrastruktur oxu formalaşdırmasına xüsusi diqqət yetirim. Buna görə də Bişkek üçün burada söhbət yalnız Qırğızıstandan nə qədər yük keçəcəyindən getmir. Daha vacib məsələ ölkənin bu tranzit ətrafında öz sənaye, logistika, enerji və ixrac ekosistemini yarada bilib-bilməyəcəyidir. Məhz bu kontekstdə Azərbaycan-Qırğızıstan İnkişaf Fondunun 200 milyon dollaradək artırılması xüsusi strateji əhəmiyyət kəsb edir.
