Zamanı saxlamaq mümkün deyil. İllər keçdikcə saçlarımız ağarır, addımlarımız yavaşıyır, orqanizmimiz dəyişir. Bu dəyişikliklərlə yanaşı, beynimiz də qocalır. Unutqanlıq, diqqət dağınıqlığı, düşüncə ləngliyi artıq yaşlanmanın əlamətlərinə çevrilir. Üstəlik, bu proses düşündüyümüzdən daha erkən başlayır.
Doğuşdan etibarən DNT həm xarici, həm də daxili təsirlərə məruz qalır. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövrlərində orqanizm bu zərbələri asanlıqla dəf edir. Lakin zaman keçdikcə hüceyrələrdəki təmir mexanizmləri zəifləyir və xüsusilə 50 yaşdan sonra bu zədələrin bərpası çətinləşir. Alimlərin hesablamalarına görə, genetik kodları hüceyrələrdə saxlayan 46 xromosomun hər birində hər gün ən azı 2 trilyondan çox DNT qırılması baş verir.
Bu yalnız hüceyrələrin təbii çoxalması zamanı baş verən pozulmalardır. Yaşlandıqca qırılma səbəbləri artır. Qəbul edilən qida, nəfəs aldığımız hava və ya dəri vasitəsilə bədənimizə daxil olan kimyəvi toksinlər, təbii şüalanma, kompüter tomoqrafiyası, hətta hava limanlarında təhlükəsizlik dəhlizlərindən keçərkən məruz qaldığımız rentgen şüaları DNT-ni zədələyir. Daha pisi isə odur ki, bu zədələri bərpa edən ferment sistemləri də bizimlə birgə qocalır və zəifləyir.
Almaniyalı tədqiqatçılara görə, ribosom DNT-si insan bədənində cinsi yetkinlik dövrünə qədər aktiv şəkildə işləyir. Lakin yetkinlikdən sonra bu mexanizmin fəaliyyəti azalır və bu da qocalma prosesini molekulyar səviyyədə işə salır.
Rusiya Elmlər Akademiyasının Seçenov Universitetinin mütəxəssisləri isə hesab edirlər ki, insan orqanizmində qocalma prosesi hüceyrə səviyyəsində 25 yaşdan etibarən başlayır. Məhz bu yaşdan ürək-damar sistemi, şəkərli diabet və piylənmə kimi xroniki xəstəliklərin təməli qoyulur. Adətən, problemlər 40 yaşdan sonra üzə çıxır, lakin onların səbəbləri çox vaxt gənclik illərində formalaşır.
Həyat keyfiyyətinə təsir edən əsas amillər fiziki aktivlik, iş və istirahət balansı, düzgün qidalanma və yuxu rejimidir. Müasir dövrdə fasiləsiz informasiya axını, ekran qarşısında uzun müddət qalmaq və yuxusuzluq beynin bərpa gücünü azaldır. Orqanizm istirahət etmədikcə, bərpa prosesləri də dayanır.
Bununla belə müasir elmdə həm fiziki, həm də zehni qocalmanı yavaşlatmaq üçün müxtəlif üsullar, texnologiya və müalicələr var. Təəssüf ki, onların əksəriyyəti bizi yalnız xaricdən gənc göstərir. Halbuki beynin və bədənin gənc qalması üçün ən təsirli vasitə gündəlik sadə vərdişlərdir. İlk növbədə, hər bir insanın yaşamaq üçün motivasiyası olmalıdır. Mütəxəssislərin fikrincə, məqsədi olan və həyatdan zövq almağı bacaran insanlar daha uzunömürlü olurlar. Bunda sosial əlaqələr də böyük rol oynayır. Tədqiqatlar göstərir ki, yaxın münasibətləri olan insanlar tənha yaşayanlardan 20 faiz daha çox yaşayırlar. Yeni insanlarla tanışlıq, söhbət və ünsiyyət beyində yeni neyron əlaqələri yaradır. Bu səbəbdən dostlarla görüşmək, ailə ilə vaxt keçirmək, ictimai fəaliyyətlərə qoşulmaq çox vacibdir.
Davamlı öyrənmək də beynin gəncliyini qorumağın əsas şərtlərindəndir. Beyni aktiv saxlamaq üçün yalnız bildiklərimizi təkrarlamamalı, həm də yeni hobbi, dil, musiqi aləti və səyahətlərlə öyrənmə prosesini gücləndirməliyik. Elmi tədqiqatlar sübut edib ki, mütəmadi olaraq öyrənən insanlar yaddaş itkisinə daha davamlı olurlar.
Stres həyatın bir hissəsidir. Bədənimiz qısamüddətli stresli vəziyyətləri idarə edə bilir. Problem, stres xroniki hala gələndə başlayır. Zamanında onun fərqinə varıb, gün ərzində istirahətə vaxt ayırmalı, nəfəs məşqləri və zehinlilik (mindfulness) texnikalarından istifadə edilməlidir. Qısamüddətli stres bədənə bəzən xeyir verir: soyuq duş, sauna və ya intensiv fiziki məşq orqanizmdə uzunmüddətli rahatlanma yaradır.
"Fast food" və qablaşdırılmış qidalar təkcə bədəni deyil, beyni də qocaldır. Tərkibində xeyli miqdarda doymuş yağ və şəkər olan bu qidaların uzun illər istehlak edilməsi demans riskini artıra bilər. Balıq, qoz, zeytun yağı, tərəvəz və giləmeyvələr beyinə antioksidant və omeqa-3 yağ turşuları verir. Bu maddələr neyronların qoruyucu qalxanı hesab edilir.
Hər gecə 7-9 saat yatmağa çalışa bilərsiniz, lakin yuxu keyfiyyətiniz zəifdirsə, yorğunluq hissi ilə oyanarsınız. Yuxunun keyfiyyəti, eləcə də müddəti beyin sağlamlığı üçün çox vacibdir. Dərin yuxu zamanı beyin gün ərzində toplanan zərərli zülallardan təmizlənir. Yetərincə yatmayan insanın yaddaşı və diqqəti, araşdırmalara görə, özündən bir neçə il yaşlı beyinlə eyni səviyyədə olur. Qısa və ya fasiləli yuxu bu prosesləri pozur. Zamanla bu, diqqəti cəmləməkdə çətinlik və yaddaş problemlərinə səbəb olur. Mütəxəssislər hər gün eyni vaxtda yatıb-oyanmağa xüsusilə diqqət etməyi tövsiyə edirlər.
Fiziki məşqlər, xüsusilə ürək-damar sistemini gücləndirən fəaliyyətlər beynin gənc qalmasını dəstəkləyir. Bu növ fəaliyyət beyin sağlamlığını dəstəkləyən böyümə hormonlarını artırır. Mütəxəssislər həftədə ən azı 150 dəqiqə ortasəviyyəli hərəkət etməyi tövsiyə edirlər. Hərəkət qan dövranını artırır, stresi azaldır və beyində yeni hüceyrələrin yaranmasına şərait yaradır.
Yaş almaq qaçılmazdır, lakin qocalmaq zəruri deyil. Əgər beyin və bədənimizə qayğı göstərsək, sağlam, enerjili və düşüncəsi iti qalmaq mümkündür. Unutmamalıyıq ki, həyat bizə yalnız bir dəfə verilir. Onu uzun və keyfiyyətli yaşamaq isə öz əlimizdədir.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
