1930-cu ilin əvvəllərində bolşeviklər partiyası "Kənddə partiyanın sinfi xəttinin düzəldilməsi və qolçomaqların bir sinif kimi ləğv edilməsi şüarının həyata keçirilməsi" haqqında qərar qəbul etdi. Qərarın icrası ilə əlaqədar Azərbaycanın bütün kəndlərində "qolçomaq" adı ilə minlərlə adam həbsxanalara salındı, yaxud da ailələri ilə birlikdə çox uzaqlara sürgünə göndərildi. Yerlərdə hakim dairələrin rəsmi nümayəndələri "Antisovet ünsürlərin aradan qaldırılması" bəhanəsi ilə kəndlilərə divan tutmağa başladılar.
"Torpaq kəndlilərə" deyib, bu kütlələri öz tərəfinə çəkib qələbə qazanan bolşeviklər həqiqətən də ilk aylarda torpaqları kənd camaatına verdilər. Təbii ki, yaranmaqda olan fərdi təsərrüfatlar qısa müddətdə ölkədə ərzaq bolluğuna yol açardı, insanlar aclıq uçurumunun qarşısında qalmazdılar. Amma əfsuslar ki, belə olmadı. Ortabab kəndlilər "qolçomaq" damğası ilə həbs edilir, cəza orqanları tərəfindən bütün mülkiyyətləri əllərindən alınırdı. Narazılıq günbəgün artırdı. Özbaşına təyin olunan müsadirə və vergilər kütləvi çıxışlara səbəb olmağa başladı. Bu çıxışları isə "banditizm" adlandıran siyasi orqanlar silah gücünə amansızlıqla yatırırdılar.
Stalin "qolçomaq"lar sinfini ləğv etmək göstərişini verməklə və "kollektiv mülkiyyət" anlayışını gündəmə gətirməklə, əslində, sovet dövlətinin dayağı ola biləcək bir sinfin - orta təbəqənin məhvinə nail olurdu. Ziya Bünyadov "Qırmızı terror" kitabında yazırdı ki, Sovet İttifaqında, əslində, əvvəldən bir sistemsizlik hökm sürürdü və stalinizmin meydana çıxması da elə bu sistemsizliyin nəticəsi idi. Çünki sosializmi qurmaq üçün cəmiyyətdən sosial sifariş olmadığından tamamilə zorun və gücün təsirinə əsaslanan bir mexanizmin yaranmasına ehtiyac duyulurdu.
Beləliklə, 1920-1930-cu illərdə Azərbaycanda bərqərar olmuş totalitar rejim Rusiya imperiyasının əməlləri ilə bağlı idi. Bu sistemin bütün atributları və xüsusiyyətləri mərkəzi partiya orqanlarının göstərişi ilə yaradılırdı. Kütləvi repressiyalar, təqiblər, sürgünlər və yerli əhaliyə münasibətdə aparılan digər cəza tədbirləri xüsusilə amansız səciyyə daşıyırdı.
Bununla da ilk olaraq kəndlilər müqavimətə keçdilər. 1930-cu illərin əvvəllərində Azərbaycanın demək olar ki, bütün mahallarında üsyanlar qalxdı. Şəki, Zaqatala, Quba, Lənkəran, Qarabağ, Naxçıvan və digər yerlərdə bu orta təbəqə öz hüquqlarını tələb etməyə başladı. Rəsmi dairələr üsyançıları "silahlı qolçomaq dəstələri" adlandırıb onların məhvinə çalışır, möhkəm silahlanmış ordu hissələrinin gücü ilə bu narazılıqları yatırırdılar. Sağ qalanlar isə hərbi əsir adı ilə Baş Siyasi İdarənin fövqəladə üçlüklərinin sərəncamına verilirdi. Bu üçlüklərin isə fəaliyyəti əsasən ölüm hökmləri çıxarmaqdan ibarət idi.
Üsyan dalğaları
28 aprel işğalından az sonra üsyanın ilk qığılcımları bütün Azərbaycanı bürümüşdü. Mayın 18-də bolşeviklər Şuşada yeni hökumətə qarşı hazırlanan üsyandan xəbər tutub onun qarşısını ala bildilər. Həmin vaxtlarda Ucar və Bərgüşatda yeni rejimlə razılaşmayan əhali dəmir yolu xəttində qatarların hərəkətini dayandırmağa cəhd göstərdi. 1920-ci il mayın ortalarından Bakıda sovet hakimiyyəti əleyhinə üsyana hazırlıq aparıldı. Şəhər hərbi qarnizonunun rəisi, 28-ci diviziyanın komandiri Nesterovskinin mayın 26-da imzaladığı əmrdə göstərilirdi ki, Bakı şəhərində fəhlə və kəndli hökumətinə qarşı üsyanların hazırlanması barədə şayiələr dolaşmaqdadır. Hansı evdən güllə atılsa, o ev top atəşinə tutulacaq, evdə sükunət edənlər də fəhlə və kəndli hökumətinin düşməni adlandırılaraq 16 yaşından 50 yaşına qədər olan hər kəs mühakiməsiz güllələnəcək. Siqnal və yaxud nişan verənlər tutulduqları yerdə gülləbaran ediləcəklər.
Yerli hökumətə qarşı ilk güclü üsyan Qarabağda oldu. 1920-ci il iyunun birinci yarısında Zaqatala bölgəsində də sovet işğalına qarşı xalq hərəkatı baş verdi. Üsyanda məqsəd qırmızı ordu hissələrinin bölgədəki azğınlıqlarının qarşısını almaq və həmin ərazini bütünlüklə sovet rejimindən azad etmək idi. Üsyan iyunun 6-da başladı. XI Qırmızı Ordunun bölgədə yerləşdirilmiş yeddinci süvari diviziyasının 37, 39 və 40-cı alayları 1920-ci il iyunun 10-da Əlibəyli, Yuxarı Muxax kəndləri yaxınlığındakı yüksəklikdə, Qaraman və digər məntəqələr ətrafında döyüşlərdə üsyançı qüvvələrin müqavimətini qıra bilmədilər. Lakin çoxsaylı hərbi texnikaya və üstün qüvvələrə malik olan sovet ordu hissələri böyük döyüş manevri apararaq üsyançıları məhv etdilər. Zaqatala-Şəki şose yolunun strateji məntəqələrini yenidən əllərinə keçirdilər. İyunun 18-də Zaqatalaya daxil oldular və burada sovet hakimiyyəti yenidən bərpa edildi. Bölgə əhalisinə isə divan tutuldu.
Gəncə üsyanı
1920-ci il mayın 24-dən 25-nə keçən gecə isə üsyan Gəncədə baş verdi. Bolşeviklər üsyanın yatırılması üçün şəhərə xeyli ordu hissələri yeritdilər. Burada yaşayan ermənilər rus ordusuna kömək edirdilər. Üsyan mayın 31-də böyük qəddarlıqla yatırıldı. Bir həftə ərzində hər iki tərəfdən üst-üstə təxminən 20 min adam öldürüldü. Minlərlə gəncəli doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu. Şəhər demək olar ki, boşaldı. Tarixi mənbələrə əsasən, əgər 1916-1917-ci illərdə Gəncədə 60 min 291 nəfər əhali var idisə, 1923-cü ildə bu rəqəm 38 min 880-ə endi.
Üsyan yatırılandan sonra ermənilər və ruslar üç gün ərzində Gəncədə hər yeri dağıdıb yandırdılar, insanları qan gölünə qərq etdilər. Şəmkir, Quba, Lənkəran, Astara və digər bölgələrdəki üsyanlar da böyük amansızlıqla yatırıldı. Bolşeviklər F.Dzerjinskinin qırmızı terror bayrağını qaldıraraq soyğunçuluq, qarət, xalqa qəsd etməklə məşğul oldular. Neft mədənlərində işləyən minlərlə azərbaycanlı fəhləni casusluq adı ilə sürgünə göndərdilər, İrana qovdular. Kəndlilərimiz sənədsiz muzdur kimi işləyirdilər. Böyük borc içində idilər. Hər hansı bir etiraz da o dəqiqə damğalanırdı: əks-inqilabi, antisovet, antikolxoz, antipartiya və min cür başqa adlarla minlərlə kəndli güllələnir və ya sürgün edilirdi.
İnsan cəmiyyətini sarsıdıb silkələyən, onun yaddaşında amansız izlər qoyan, adamların alçaldılmasını adi həyat norması kimi qəbul edən sovet totalitar rejiminin 1920-1930-cu illərdə həqiqi siyasi mahiyyəti belə qanlı idi.
İ.ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
jpg_1775219395.jpg)
