Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin İrəvanda keçirilən Avropa Siyasi Birliyinin sammitində onlayn formatda çıxışı həm Cənubi Qafqaz regionu, həm də özlərini vasitəçi və arbitr kimi təqdim edən Avropa institutları üçün ən parlaq və məzmunlu siyasi mesajlardan birinə çevrildi.
Prezident İlham Əliyev növbəti dəfə parlaq natiqlik və polemik ustalıq nümunəsi göstərdi. Sammitdə fiziki olaraq iştirak etməməsinə baxmayaraq, o, bütövlükdə tədbirin gündəliyini tam şəkildə öz üzərinə götürdü. Onun çıxışı mahiyyət etibarilə Azərbaycanın əleyhdarlarını zərərsizləşdirdi. Onlar açıq şəkildə İrəvan platformasından istifadə edərək, ənənəvi anti-Azərbaycan narrativlərini irəli sürməyi planlaşdırırdılar. Lakin, bu cəhdlər səsləndirilməmişdən əvvəl sıfıra endirildi. Üstəlik, sonrakı reaksiyalar və “cavablar” da mənasını itirdi, çünki dövlət başçısının çıxışında artıq lazım olan hər şey – aydın, əsaslandırılmış və faktlara söykənən şəkildə ifadə olunmuşdu. Prezidentin çıxışında səslənən əsas tezis ondan ibarətdir ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh artıq əldə olunub. Bu fikir siyasi ritorika və ya diplomatik jest deyil. O, konkret addımlara əsaslanır. Dövlət başçısı qeyd etdi ki: “Ötən ilin avqustunda Vaşinqtonda, Ağ Evdə Ermənistan və Azərbaycan liderləri Birgə Bəyannamə imzaladılar. Prezident Tramp, artıq qeyd edildiyi kimi, həmçinin şahid kimi imza atdı. Ermənistanın və Azərbaycanın xarici işlər nazirləri sülh sazişinin mətnini parafladılar. Bizim üçün və əminəm ki, ermənistanlı həmkarlarımız üçün sülh qurulub. Sülhün əldə olunması faktı əsasında Azərbaycan 1990-cı illərin əvvəlindən Ermənistana tətbiq edilən bütün tranzit məhdudiyyətlərini birtərəfli qaydada aradan qaldırdı. İndiyə qədər Ermənistana Azərbaycan ərazisi vasitəsilə 28 min ton yük çatdırılıb. Azərbaycan hətta əlavə addımlar atdı. Biz ilk dəfə olaraq öz neft məhsullarımızı - benzin və dizeli Ermənistana təchiz etməyə başladıq. Beləliklə, ticarət münasibətləri başladı. Bu vaxta qədər 12 min ton neft məhsullarımız Ermənistana ixrac edilib”. Prezident İlham Əliyevin digər mühüm mesajı bağlantılarla və onun sülh prosesindəki rolu ilə bağlı oldu: “Sülh sahəsində digər nailiyyət bağlantılardır. “Trampın Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutu” Azərbaycanı öz eksklavı Naxçıvanla birləşdirəcək və bununla yanaşı, o, Orta Dəhlizin bir hissəsinə çevriləcək. Həm Ermənistan, həm Azərbaycan sülhün əyani nəticələrini artıq görürlər” Və bütün bunlar, yeni reallığın təməlidir.
Məhz bu kontekstdə xarici oyunçulara ünvanlanan “Biz cəmi doqquz aydır ki, sülh şəraitindəyik və sülhdə yaşamağı öyrənirik” mesajı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Özlərini “sülhyaratma” missiyasına aid edən qüvvələrə açıq şəkildə bildirildi ki, onlar gecikiblər. Sülh prosesi artıq vasitəçilərə ehtiyac duymur. Çünki bu vasitəçilər çox vaxt sabitlikdən daha çox geosiyasi və öz şəxsi maraqlarını rəhbər tuturlar. Beləliklə, Azərbaycan Prezidenti bir sıra xarici təşəbbüslərin legitimliyini faktiki olaraq sual altına aldı. Bu təşəbbüslər sülhyaratma adı altında bölgədə təsir rıçaqlarını qorumağa yönəlmişdir. Çıxışın strateji dərinliyi də məhz bundadır: o, təkcə əldə olunan nəticələri təsbit etmir, həm də münasibətlərin yeni arxitekturasını formalaşdırır – burada əsas rol münaqişə tərəflərinə məxsusdur, üçüncü tərəfə və xüsusi ilə yersiz müdaxiləyə ehtiyac yoxdur. Avropa institutlarına, Avropa Parlamenti və AŞPA-ya yönələn fikirlər də xüsusi diqqətə layiqdir. Dövlət başçısı burada təkcə siyasi sərtlik deyil, həm də prinsipiallıq nümayiş etdirdi. O, Azərbaycanın uzun illər ərzində Avropa Şurası strukturlarında iştirakını və konstruktiv rolunu xatırlatdı, həmçinin ölkənin ərazi bütövlüyünü bərpa etdikdən sonra Azərbaycan nümayəndə heyətinə qarşı məhdudiyyətlərin tətbiq olunduğunu vurğuladı.
Bu məqam prinsipial xarakter daşıyır. Əslində söhbət ikili standartların açıq şəkildə ifşa olunmasından gedir. Beynəlxalq hüquq onilliklər boyu görməzdən gəlinir, lakin onun bərpası birdən-birə sanksiyalara səbəb olur – bu, açıq siyasi qərəzdir. Prezident İlham Əliyev bu problemi qeyd etməklə, yanaşı həm də onu sistemli xüsusiyyət kimi təqdim etdi. Və bu ikili standartlar fəaliyyət prinsipidir: “Təəssüflər olsun ki, Avropa Parlamenti və Avropa Şurası Parlament Assambleyası Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesində konstruktiv mövqe sərgiləmir və ikili standartlar nümayiş etdirirlər”.
Avropa Parlamentinin fəaliyyətindən bəhs edərkən, Prezidentin sözlərinə görə, bu qurum sülhə töhfə vermək əvəzinə, onu sarsıdır. Son beş ildə ölkəmizə qarşı qəbul edilmiş 14 qətnamə təsadüfi deyil, məqsədyönlü kampaniya təəssüratı yaradır. Ölkə başçımız haqlı olaraq bildirdi ki: “Avropa Parlamenti ksenofobiya, islamofobiya, antisemitizm, miqrasiya, rəqabətçilik, evsiz insanların məsələsi kimi fundamental problemləri həll etmək əvəzinə, böhtan və yalan yayaraq Azərbaycanı hədəfə alır”. Əlbəttə ki, səbəb aydındır. Onlar Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməsini qəbul edə bilmirlər. Separatçılığa son qoyulmuş və müharibə cinayətkarları məsuliyyətə cəlb edildilər. Məhkəmə bütün hüquqi prosedurları nəzərə almaqla, ictimaiyyətə açıq şəkildə keçirildi.
Rəsmi Bakının cavabı çox gecikmədi. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi 2026-cı il mayın 1-də Avropa Parlamenti ilə əməkdaşlığı dayandırmaq, bir sıra platformalardan çıxmaq haqqında qərar qəbul etdi. Bu emosional reaksiya deyil, məntiqli addım idi. Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesində tutduğu mövqeyə görə Avropa Komissiyasına təşəkkür edən cənab İlham Əliyev növbəti dəfə ədalətli yanaşmanı nümayiş etdi. Komissiya sülh prosesini dəstəkləyir və praktik əməkdaşlığa üstünlük verir. Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Azərbaycan qazı Avropaya çatdırılır, ixrac artır, yeni ölkələrə tədarük başlanır. Boru kəmərləri, müqavilələr, enerji təhlükəsizliyi bu real siyasətdir.
Vacib məqamlardan biri də cənab Prezidentin Ermənistanda sammitin keçirilməsinə verdiyi dəstək, 2028-ci ildə sammitin Azərbaycanda təşkili ilə bağlı söylədiyi fikirlərdir. Bütün bunlar Bakının öz mövqeyinə inamını və beynəlxalq müzakirələrdən çəkinmədiyini göstərir. Əksinə, Azərbaycan bu müzakirələri özü formalaşdırır.
Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin çıxışı tamhüquqlu strateji bəyanat kimi qiymətləndirilə bilər. Burada Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin səbəbləri və nəticələri aydın şəkildə ifadə olunmuş, danışıqlar prosesinin mövcud vəziyyətinə qiymət verilmiş və regiondakı qüvvələr balansı müəyyən edilmişdir. Üstəlik, bu balansın artıq dəyişdiyi və real sülhün xeyrinə dəyişdiyi açıq şəkildə göstərilmişdir. Azərbaycanı sülhə mane olan tərəf kimi təqdim etmək cəhdləri faktlarla təkzib edildi. Xarici vasitəçiliyi zorla qəbul etdirmək cəhdləri mənasızlaşdırıldı. Beynəlxalq platformalardan təzyiq aləti kimi istifadə etmək təşəbbüsləri isə dəyərdən salındı. Cənubi Qafqazda yeni reallıq formalaşır. Bakı və İrəvan sülhə doğru irəliləyir — çətinliklərlə, amma real nəticələrlə. Bu sülh artıq kağız üzərində deyil, yollar, enerji, ticarət və siyasi iradə üzərində qurulur.
Hicran Hüseynova,
Milli Məclisin komitə sədri,
professor
