Ukrayna bu gün müasir tarixdə partlayıcı təhlükə ilə çirklənmənin ən yüksək səviyyələrindən biri ilə üzləşir. Geniş torpaq sahələri və hətta su əraziləri minalar və partlamamış hərbi sursatlarla doludur. Bu, təkcə mövcud müharibənin deyil, həm də keçmiş münaqişələrin mirasıdır.
AZƏRTAC BMT-nin məlumatına istinadla xəbər verir ki, BMT İnkişaf Proqramının (BMTİP) Ukraynadakı ofisinin minatəmizləmə proqramının rəhbəri Bencamin Larkın sözlərinə görə, dünyanın ən çox minalanmış ölkələrindən birində ərazi tamamilə təmizlənənə qədər problemin dəqiq miqyasını müəyyən etmək mümkün deyil.
Son hesablamalara görə, təxminən 132.000 kvadrat kilometr torpaq və 14.000 kvadrat kilometr su hövzəsi çirklənib ki, bu da bütöv bir Avropa ölkəsinin ərazisi ilə müqayisə edilə bilər. Lakin hətta bu rəqəmlər də mina probleminin tam miqyasını əhatə etmir - bunlar Rusiyanın ölkəyə tammiqyaslı hərbi təcavüzündən bəri qeydə alınan çirklənmə səviyyələridir.
Larkın sözlərinə görə, Ukrayna İkinci Dünya müharibəsindən bəri onilliklərdir ki, bu problemlə üzləşir. O əlavə edib: “Demək olar ki, bütün ölkə müəyyən dərəcədə çirklənib, hazırkı münaqişə problemin miqyasını xeyli dərəcədə artırıb”.
Ukraynadakı unikal vəziyyət minatəmizləmə işlərinin hərbi əməliyyatlarla paralel olaraq aparılmasıdır. Bu, olduqca nadir bir haldır.
“Tammiqyaslı münaqişə kontekstində minatəmizləmə işləri aparmaq çox qeyri-adi haldır”, -deyə Lark qeyd edir. 2022-ci ildə azad edilmiş ərazilər hazırda təmizlənir, lakin cəbhə xətti boyunca çirklənmə səviyyəsi hər gün artmaqda davam edir. Bu o deməkdir ki, tapşırıq daim dəyişir: bəzi ərazilər nisbətən təhlükəsiz hala gəlir, digərlərində isə təhlükə artır.
Media tez-tez Ukraynada minaların tamamilə təmizlənməsinin yüz illər çəkəcəyi barədə proqnozlar verir. Lakin Lark bu cür proqnozları səhv hesab edir: “Əslində, bu cür qiymətləndirmələr mənasızdır”. Mütəxəssis vurğulayır ki, əsas məsələ bütün sursatların tamamilə çıxarılması deyil, əksinə, təhlükənin azaldılmasıdır: ölüm və yaralanmaların qarşısını almaq, kənd təsərrüfatını və infrastrukturu bərpa etməkdir.
Aktiv döyüşlərin olmadığı əlçatan ərazilərdə artıq nəzərəçarpacaq irəliləyişlər əldə edilir. Lark hesab edir ki, təxminən 10 il ərzində belə ərazilər, hətta bəzi sursatlar qalsa belə, əhaliyə təsir baxımından təhlükəsiz hala gətirilə bilər.
Ukraynanın artıq partlayıcı təhlükələrlə mübarizə təcrübəsi var, lakin problemin miqyası xeyli artıb. Müxtəlif nazirliklər, agentliklər, beynəlxalq təşkilatlar və özəl şirkətlər prosesə cəlb olunub. Onların səylərinin əlaqələndirilməsi vacibdir.
Texnologiya minatəmizləmə prosesini sürətləndirir. Məsələn, əvvəllər daha az diqqət yetirilən çayları və su anbarlarını təmizləmək üçün sualtı nəqliyyat vasitələri və sensorlar tətbiq olunur. Avadanlıqların texniki xidməti ayrı bir problemdir. Müxtəlif ölkələr Ukraynaya çoxlu sayda nəqliyyat vasitəsi tədarük edib və indi onları işlək vəziyyətdə saxlamaq vacibdir.
Texnoloji irəliləyişlərə baxmayaraq, insanlar minatəmizləmə fəaliyyətinin mərkəzində qalırlar. BMTİP yaralılar da daxil olmaqla veteranları minatəmizləmə işlərinə öyrədir, iş yerləri yaradır və onların aktiv həyata qayıtmasına kömək edir.
Bu prosesdə itlər də mühüm rol oynayır. Bu işin simvollarından biri şöhrəti Ukraynadan çox kənara yayılmış Patron adlı itdir. Lakin o, tək dördayaqlı qəhrəman deyil. Xüsusi təlim keçmiş itlər bəzi hallarda ərazini insandan on dəfə daha sürətli araşdıra bilirlər.
Müharibə sabah bitsə belə, onun nəticələri onilliklər ərzində hiss olunacaq. Birinci Dünya müharibəsindən qalma sursatlar yüz ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, hələ də Avropada tapılır. Lakin məqsəd aydındır: onların hamısını aradan qaldırmaq deyil, insanların həyatını təhlükəsiz etmək vacibdir.
“Bu, böyük bir çətinlikdir”, -deyə Lark əlavə edir. O vurğulayır ki, düzgün koordinasiya, texnologiya və beynəlxalq dəstək ilə Ukraynanın bu çətinliyi addım-addım həll edə biləcəyi artıq aydındır.
