Qədim İçərişəhərin
əsas girişlərindən biri Qoşa qala qapısıdır. Bu qapı əvvəllər Şamaxı qapısı da adlanıb.
Bakının qala
divarı Şirvanşah III Mənuçöhrün (1120-1149) göstərişi ilə təqribən 1138-1139-cu
illərdə inşa edilib. Qala divarının şimal tərəfindən 1950-ci illərin ortalarında
aparılan bərpa işləri zamanı tapılmış yazılı daş kitabədən məlum olanlar budur.
1191-ci ildə
Şamaxı zəlzələ nəticəsində dağıldıqdan sonra Şirvanşah Axsitan Şirvanın ikinci paytaxtına
çevrilən Bakını iqamətgahı edib. Və şəhərin müdafiəsini təmin etmək, onu düşməndən
qorumaq üçün tədbirlər görülüb. Bu məqsədlə XII əsrin sonlarından başlayaraq Bakıda
və Abşeronda bürclər, qəsrlər, qalalar və qala divarları ucaldılıb.
Yadellilərin
hücumlarından qorunmaq üçün qədim şəhər orta əsrlərdə ikiqat qala divarları ilə
əhatə olunub. Şəhəri işğal etmək üçün sudan və oddan keçmək lazım idi. Belə ki,
divarlar çöl tərəfdən xəndəklə dövrələnib. Təhlükə yarananda həmin xəndəklər xüsusi
kanallar vasitəsilə su ilə doldurulurdu. Qala divarlarının birinci və ikinci qatının
arasındakı xəndək isə neftlə doldurulur, düşmən hücumu zamanı yandırılırdı.
Mənbələrdə
qalan məlumatlara görə, orta əsrlərdə Qala divarında şəhərin beş giriş qapısı olub.
Bakının müxtəlif istiqamətlərində qoyulan bu qapıların üçü dənizə, ikisi quruya
açılıb. Quru ilə əlaqə üçün əsas yol şəhərin şimal tərəfindəki Şamaxı və ya Qoşa
qala qapıları, qərbdən isə Salyan qapısı idi. Orta əsrlərdə şimaldan - Şamaxıdan
gələn karvanlar cənuba - İrana Salyan qapılarından keçiblər.
Darvazalar
tağbənd formadadır. Qoşa qala qapısı tağbəndinın üstündə ərəb əlifbası ilə inşaat
yazısı və qabarıq şəkildə şəhərin rəmzi olan öküz başı, şir rəsmləri həkk edilib.
Tədqiqatçılar bildiriblər ki, 1683-cü ildə Bakıda olmuş alman alimi Engelbert Kempfer
bu işarələri şəhərin gerbi kimi şərh edib. Kempfer belə hesab edib ki, şirlər -
yəni qala divarları oküz başını - yəni dövləti, Şirvanşahlar sarayını gecə-gündüz
qoruyurlar.
Şamaxı və
ya Qoşa qala qapısı İçərişəhərin əsas giriş qapılarından biridir. XIX əsrin sonlarına
kimi həm də Şah Abbas qapıları adlanan bu qapılar Bakı qalasının yeganə girişi olub.
Qeyd edək ki I Şah Abbasın hakimiyyəti dövründə - 1608-1609-cu illərdə Bakı qalasında
əsaslı bərpa işləri həyata keçirilib, Zülfüqar xanın göstərişi ilə xarici qala divarları inşa olunub. Qoşa qala qapısı
üzərində hicri təqvimi ilə 1017-ci ilə (miladi 1608-1609) aid kitabədə bu barədə
məlumat verilib.
1868-ci ildə
Bakının hərbi qubernatoru şəhərin abadlaşdırılması, onun hərbi müdafiə istehkamı
kimi ləğv edilməsi məqsədilə qala divarının sökülməsi barəsində Qafqaz Hərbi Dairəsinə
müraciət ünvanlayıb. İkinci qala divarının sökülməsinə 1870-ci ildə icazə verilib.
Bu məsələ 1886-cı ildə Dumanın iclasında yenidən qaldırılıb. Sökülən hissədə yerləşən
Zülfüqar xan qapısı adlanan qapının birinci qala divarında yerləşən Şamaxı qapısının
yanına köçürülüb. Bundan sonra qapılar birlikdə Qoşa qala qapısı adlandırılmağa
başlayıb.
Dünya, ölkə
və yerli əhəmiyyətli abidələrin qorunub saxlanılması bəşəri əhəmiyyət daşıyır. Çünki
onlar tarixlə körpü yaradır. Abidələrin bərpa və konservasiya işlərinin həyata keçirilməsi
də bu baxımdan çox böyük diqqət və həssaslıq tələb edir. İnşa tarixi orta əsrlərə
gedib çıxan Bakının Qala divarı və onun möhtəşəm Qoşa qala qapısı da zaman keçdikcə
xarici qüvvələrin təsiri ilə zədələnməyə, aşınmaya məruz qalır. 1952-1957-ci illərdə
bütövlükdə Qala divarları bərpa edilib. Sonra bu əzəmətli abidə yarım əsrdən çox
müddətdə restavrasiya olunmayıb. 2011-2012-ci illərdə Qala divarlarının 150 metrə
yaxın hissəsi şimal-qərb istiqamətindən bərpa edilib. Bu il Qoşa qala qapısında
bərpa-konservasiya işləri uğurla həyata keçirilib. Belə ki, 2019-cu ilin ortasında
başlayan layihəyə əsasən bərpa və konservasiya işlərinə Qala divarlarının daxili
hissəsindən başlanılıb, daha sonra qapıların yanındakı iki bürc də daxil olmaqla
abidə xaricdən bərpa edilib.
İçərişəhər,
onun qədim Qoşa qala qapısı Azərbaycan tarixi üçün böyük dəyərə malikdir. Bu möhtəşəm
abidə tariximizin bu günədək tədqiq olunmuş və hələ də öz araşdırmaçılarını gözləyən
çox hadisələrin şahididir.
Zöhrə FƏRƏCOVA,
"Azərbaycan”
