Bir dövlətin fərqli geosiyasi maraq və hədəfləri
olan, mənafeləri ziddiyyət təşkil edən digər dövlətlərlə strateji münasibətlərə
malik olması xarici siyasətdə müstəqilliyin ən aşkar əlamətidir. Müasir beynəlxalq
durumdan çıxış etmiş olsaq, heç də hər dövlət müxtəlif geosiyasi qütbləri təmsil
edən güc mərkəzləri ilə eyniməzmunlu və səviyyəli münasibətlərə müvəffəq ola
bilmirlər. Dünya düzəninə və nizamına fərqli baxışları ilə seçilən ölkələrlə
strateji əlaqələrin nəinki mövcudluğu, hətta işləkliyi mexanizmini idarə etməyi
istisnasız olaraq balanslaşdırılmış xarici siyasət kursuna malik ölkələr həyata
keçirə bilərlər. Əslində məhz bu kimi xarici siyasət gündəmi olan dövlətlər də
beynəlxalq aləmin əsl müstəqil aktorlarıdırlar.
Azərbaycanın müstəqil siyasətinin əsas
prinsipləri arasında tarazlı diplomatiya, beynəlxalq hüquq normalarına riayət,
milli maraqların qorunması və regional əməkdaşlığın təşviqi önəmli yer tutur.
Ölkəmiz bu prinsipləri rəhbər tutaraq həm regional, həm də qlobal miqyasda
strateji tərəfdaşlıqlar qurur və öz mövqeyini möhkəmləndirir.
Bu prinsiplərin hər birinə ayrı-ayrılıqda
qısaca nəzər salsaq görərik ki, ölkəmiz tarazlı diplomatiya prinsipinə sadiq
qalaraq, müxtəlif geosiyasi bloklar arasında balansı qorumaqla həm regional, həm
də beynəlxalq miqyasda sabitlik və əməkdaşlıq mühitini təmin edir. Azərbaycan
qonşu dövlətlərlə, həm də Qərb ölkələri və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq
edir. Bu yanaşma ölkənin xarici siyasətində riskləri azaltmağa və müxtəlif tərəfdaşlarla
faydalı əlaqələr qurmağa imkan verir. Məsələn, Azərbaycan enerji siyasətində həm
Avropa bazarlarını qazla təmin edir, həm
də bu ölkələrlə konstruktiv münasibətlər qurur. Milli maraqların qorunması isə
Azərbaycanın müstəqil siyasətinin mərkəzində durur.
Strateji münasibətlər özündə iki və ya daha
çox tərəf, yəni dövlət arasında əlaqələrin müxtəlif sahələrində ümumi,
fundamental maraqlara və qarşılıqlı məqsədlərə əsaslanan uzunmüddətli, məqsədyönlü
və qarşılıqlı təmasları ehtiva edir. Bu cür əlaqələr sıx əməkdaşlıqdan ibarətdir,
çox vaxt təhlükəsizlik, müdafiə, iqtisadiyyat və sosial inkişaf kimi həyati
vacib sahələri nəzərdə tutur və uzunmüddətli, qarşılıqlı faydalı məqsədlərə
nail olmağa yönəlir.
Azərbaycan hansı dövlətlərlə strateji münasibətlərə
malikdir? Yaxud, beynəlxalq sistemdə Azərbaycanın
əlaqələrinin keyfiyyətcə ən üst qatını əks etdirən münasibətləri hansı dövlətlərlə
qurulub? Bu sualların cavabını tapmağa çalışdıq.
Prioritet istiqamət: Türkiyə və türk dünyası
Azərbaycanın Türkiyə ilə münasibətlərinin
keyfiyyətcə yeni mərhələsi 2020-ci ilin Vətən müharibəsi və bir il sonra - 15
iyun 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi ilə tənzimlənir. Bu sənədə görə tərəflər
arasında strateji münasibətlər dövlətlərin bütün fəaliyyət sferalarında
qarşılıqlı yardımlaşmasını əhatə edir. Əsas maraq doğuran məqamlar müdafiə və təhlükəsizlik
aspekti olduğundan ümumiləşdirilmiş şəkildə qeyd edə bilərik ki, əgər dövlətlərdən
hansınasa xarici siyasət təhdidi varsa, bu, avtomatik olaraq digərinə qarşı da
yönəlmiş təhlükədir.
Əslinə qalsa Azərbaycanla Türkiyə arasında
olan münasibətlər strateji səviyyədən daha alidir, çünki qardaşlıq prinsipinə əsaslanır.
Mahiyyət etibarilə mövcud olan bağlarımız strateji münasibətlərdən də əhəmiyyətli,
əhatəli və miqyaslıdır. Çünki iki qardaş dövlət arasındakı əlaqələr təbiət
etibarilə strateji xarakter daşıyır. Bununla belə, sözügedən sənəd tərəflər
arasında konkret sahələri əks etdirir və qarşılıqlı məsuliyyətin paylaşılması
öhdəliyini təsbit edir.
Türkiyə və Azərbaycan böyük türk dünyasının
aparacı üzvləridirlər və bu baxımdan ümumtürk coğrafiyası kontekstində
Bakı-Ankara münasibətləri də nəzərə alınır. Azərbaycanla Türkiyə zəngin
karbohidrogen ehtiyatları və kəmərlər infrastrukturu ilə Avropa qitəsinin
müasir enerji təhlükəsizliyi arxitekturasında aparıcı amilə çevrilib. Bu gün Azərbaycan
Aİ-nin 10 üzvünü mavi yanacaqla təmin edir.
Bu ilin may ayında Laçında keçirilən Zirvə
görüşündə dövlətimizin başçısı dedi: "Azərbaycan və Türkiyənin əməkdaşlığı
nəticəsində yalnız bölgəmizin deyil, geniş coğrafiyanın enerji xəritəsi dəyişib.
Ölkələrimiz enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində əhəmiyyətli rola malik
olub və bu gün bərpaolunan enerjinin istehsalı və ixracı istiqamətində geniş
layihələrə start verilib. Bununla yanaşı, Azərbaycan və Türkiyədən keçməklə
Asiya ilə Avropanı birləşdirən nəqliyyat yolları strateji əhəmiyyət daşıyır.
Multimodal yük marşrutunun inkişafı yolu ilə Pakistanın da bu təşəbbüsdə yaxından
iştirakının əməkdaşlığımıza daha da təkan verəcəyinə əminik.
Müdafiə sahəsində əməkdaşlıq tərəfdaşlığımızın
önəmli istiqamətlərindən biridir. Birgə hərbi təlimlər və hərbi-texniki sahədə
layihələr silahlı qüvvələrimizin potensialını gücləndirib. Bizim hərbi əməkdaşlığımız
geniş coğrafiyada sülhü və sabitliyi gücləndirir... Eyni zamanda beynəlxalq
platformalarda və təşkilatlarda həmrəyliyimiz gücümüzə güc qatır. Birləşmiş
Millətlər Təşkilatı, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı,
Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə (AQEM), habelə
D-8 kimi beynəlxalq platformalarda birgə səylərimizi daha da möhkəmləndirmək əzmindəyik".
Bütün bunlarla yanaşı Azərbaycanın Orta
Asiyanın türk dövlətləri ilə münasibətlərinin təkamülü istiqamətində bu əlaqələrə
bir qədər ayrı müstəvidə baxmağa ehtiyac var. Azərbaycanla Orta Asiya dövlətləri
arasındakı bağlar Türkiyə ilə olduğu kimi, tarixi və mənəvi köklərə malikdir.
Müasir dövlətçilik baxımından biz vahid sovetlər ittifaqının tərkibində olmuşuq
və bu formatda da əlaqələrimizi qoruyub saxlayaraq inkişaf etdirmişik. Müstəqillik
əldə etdikdən sonra isə təmaslar tam əsaslı müstəqil tərəflər formatına
transformasiya olunub.
Sirr deyil ki, Azərbaycanın bu coğrafiyanın təmsilçiləri
ilə münasibətlərinin keyfiyyətcə fərqli dövrə keçidi Vətən müharibəsindən sonra
bərqərar olmuş yeni reallıqla sıx bağlıdır. Əgər bu dövrədək əlaqələrimiz mənəvi
faktora bağlı və daha çox nəzəri əhəmiyyət kəsb edirdisə, 2020-ci ildən sonra
yaranmış fərqli situasiya tərəflər arasında siyasi konsolidasiya və iqtisadi
birgə iş birliyinə yeni nəfəs vermiş oldu. Münasibətlərimiz praktiki görüntü
almağa başladı.
Bu gün bizi nəinki enerji, nəqliyyat, sərmayə
yatırımı kimi iqtisadi amillər bir-birimizə yaxın edir, hətta bu məqamlar vahid
sistemin təmsilçiləri kimi birgə addımlarımızın koordinasiyasını tənzimləyir. Məhz
buna görə də Azərbaycanın strateji tərəfdaşları arasında Türkiyə və türk
dünyasının prioritet statusu var. Bu, strateji əlaqələrin keyfiyyətcə ən ali məqamıdır.
Təsadüfi deyildir ki, Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın türk dünyası ilə əlaqələrini
ailə formatı prizmasından xarakterizə edir.
Zəngin imkanlar və dinamik gündəm
Avqustun 22-də Türkmənbaşı şəhərində Azərbaycan,
Türkmənistan və Özbəkistan yüksəksəviyyəli nümayəndə heyətləri arasında görüş
keçirilib. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin, Türkmənistan
Xalq Məsləhətinin Sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun və Özbəkistan
Respublikasının Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin iştirakı ilə bir çox sənədlərin
imzalanması mərasimi olub. Bu onu göstərir ki, Azərbaycanla Türkmənistan və Özbəkistan
arasında, xüsusilə enerji və nəqliyyat sahələrində münasibətlər son illərdə
daha da inkişaf edib. Görüşdə siyasi əlaqələrimizin mövcud durumundan məmnunluq
ifadə olunub, Azərbaycanın və Türkmənistanın beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində
daim bir-birini dəstəklədiyi, qlobal və regional məsələlər üzrə mövqelərinin
üst-üstə düşdüyü vurğulanıb. Xüsusilə BMT Baş Assambleyasında "Türkmənistanın
daimi neytrallığı" adlı qəbul olunmuş qətnamədə Azərbaycanın həmmüəllif
kimi çıxış etməsi Türkmənistana olan dəstəyin və dostluğun nümunəsi kimi qiymətləndirilib.
Söhbət zamanı Azərbaycan, Türkmənistan, Özbəkistan
istiqamətində nəqliyyat dəhlizinin imkanları məsələlərinə toxunulub. Bu xüsusda
keçirilən Azərbaycan-Türkmənistan-Özbəkistan formatında üçtərəfli görüşün əhəmiyyəti
vurğulanıb, tədbirin üç qardaş ölkə arasında əməkdaşlığın və tərəfdaşlığın
inkişafına əlavə təkan verəcəyinə ümidvarlıq ifadə olunub.
Azərbaycan Prezidentinin Türkmənistan Xalq Məsləhətinin
Sədri ilə geniş tərkibdə görüşdə dövlətimizin başçısı İlham Əliyev deyib:
"Mən bilirəm ki, Türkmənistanda çox böyük işlər görülüb - müasir dəniz
limanı, hava limanları, dəmir yolları. Bütün bunlar Sizin rəhbərliyinizlə həyata
keçirilən layihələrdir ki, Türkmənistanda ən müasir infrastruktur yaradılıb.
Belə infrastrukturlar Azərbaycanda da yaradılıb. Ona görə bu istiqamətdə səylərimizin
birləşməsində çox böyük fayda var.
Əlbəttə, bizim tez-tez görüşməyimiz, hesab edirəm
ki, bütün bölgəyə və dünyaya çox ciddi mesajlar verir. Türkmənistan və Azərbaycan
- qardaş dövlətlər, qardaş xalqlar hər zaman bir-birinin yanındadır".
Qərblə strateji əlaqələr: ABŞ və Avropa
İttifaqı
Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra
Bakını Qərblə yaxınlaşdıran fundamental təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq
gündəmi mövcud olub. Ölkəmizin iqtisadi inkişafı və sıçrayışının əsasını təşkil
edən enerji resurslarından səmərəli istifadə siyasəti Qərblə sıx əməkdaşlıq nəticəsində
həyata keçirilib. Əsası 1995-ci ildə imzalanmış "Əsrin müqaviləsi" ilə
qoyulan bu münasibətlər şaxələnərək günümüzdə ən müxtəlif istiqamətləri özündə əks
etdirir.
Qərbə siyasi terminologiya nöqteyi-nəzərindən
yanaşsaq, ABŞ və Aİ ilə münasibətləri fərqləndirməliyik. Hər iki güc mərkəzləri
ilə əlaqələr müxtəlif mərhələlərdə enişli-yoxuşlu olub ki, bu da onların hakim
dairələrində təmsil olunan siyasi qüvvələrin xarici siyasət prioritetləri ilə
bağlıdır. Məsələn, bugünkü Bakı-Vaşinqton münasibətlərinə olan yanaşma Co
Bayden administrasiyası dövrü üçün nəinki aktual deyildi, ümumiyyətlə, müqayisəedilməzdir.
Avropa ilə əlaqələr müstəvisinə keçsək, Azərbaycan Aİ-nin ayrı-ayrı təmsilçiləri
ilə strateji münasibətlərə malikdir, ancaq ümumtəşkilat səviyyəsindəki təmaslar
heç də hər zaman ürəkaçan olmayıb. Aİ Fransa və onun təsir dairəsində olan bir
sıra dövlətlərin basqısı altına düşən qurumdur deyə, mövcud münasibətlərin
siyasi aspektləri heç də iqtisadi işbirliyinin ruhuna cavab vermir. Biz tez-tez
Brüsseldən gələn haqsız və məntiqsiz siyasi qərəzin hədəfinə çevrilirik.
Baxmayaraq ki, Azərbaycan təşkilatın 10-a yaxın üzvünü belə bir kritik
geosiyasi vəziyyətdə mavi yanacaqla təmin edir.
Aİ ilə Azərbaycanın gündəmini bir çox hallarda
Ermənistanla aramızda olan 30 illik gərgin münaqişə müəyyən edir. Bu baxımdan
ümid etmək olar ki, yekun sülh sazişinin imzalanması ərəfəsində Brüsselin
Bakıya münasibətdə ədalətsiz kursu korreksiyaya məruz qalacaq.
O ki qaldı ABŞ ilə əlaqələrə, 8 avqust 2025-ci il bu istiqamətdə xüsusi əhəmiyyət
kəsb edən tarixə çevriləcək. Məhz bu gün Bakı ilə Vaşinqton münasibətləri
strateji səviyyəyə qaldırmaq əzmini nümayiş etdiriblər və dövlət başçıları
İlham Əliyev və Donald Trampın tapşırığı ilə tərəflər arasında bu yöndə fəal və
təxirəsalınmaz tədbirlərə start verilib.
Strateji əlaqələrin Şərq istiqaməti: Çin
Dünyanın yeni güc mərkəzi və gündən-günə
iqtisadi imkanları artan aktoru - Çinlə Azərbaycan arasındakı strateji münasibətlər
haqqında Birgə Bəyannamə Prezident İlham Əliyevin Pekinə tarixi səfəri zamanı
imzalanıb. 3 iyun 2024-cü il tarixli sənəd Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının
Astana Zirvə toplantısı çərçivəsində əldə edilmiş razlaşma və bir neçə mərhələli
məhsuldar diplomatik fəaliyyətin bəhrəsidir. Çin dünyanın sürətlə inkişaf edən
və birinciliyə iddiasını ortaya qoyan iqtisadi gücüdür. Pekin, tərəfdaşlarına
keyfiyyətcə tam fərqli əməkdaşlıq formulu təklif edir ki, burada siyasi rəğbət
və daxili işlərə qarışmaq kimi amillər kökündən inkar olunur. Çinin təklif
etdiyi əlaqələr modeli qarşılıqlı maraqlar çərçivəsində bərabərhüquqlu münasibətlərin
mövcud olmasıdır. Müstəqil xarici siyasətə üstünlük verən, asılılığı inkar edən
və bərabərstatuslu münasibətlər sistemini təşviq edən gündəmə malik Azərbaycan
üçün bu düstur olduqca əlverişlidir.
Çin Azərbaycan iqtisadiyyatındakı təmsilçiliyini
getdikcə daha da gücləndirir. Həyata keçirilən birgə iqtisadi layihələrin tərəf
müqabili olaraq bu ölkənin təmsilçiliyi artır və özünün səmərəli nəticəsini
göstərir. Bu gün Çinlə Azərbaycan qlobal logistika layihəsinin həyata keçirilməsi
prosesində sıx əməkdaşlıq edirlər. Orta dəhliz Çinin zəngin və texnoloji cəhətdən
qabaqcıl bazarları ilə Qərbi birləşdirən transmilli ticarət arteriyası olacaq və
bu prosesdə Azərbaycanın xüsusi yeri və rolu var.
Yaxın Şərq və islam dünyası
Azərbaycanın yiyələndiyi orta güc statusu və
beynəlxalq münasibətlər sistemində artan nüfuzu və çəkisi rəsmi Bakının tam fərqli,
bölgəmizdən uzaqlarda geosiyasi fəaliyyətini gücləndirməsinə səbəb olub. Bu
yanaşmanı əsas götürsək, Yaxın Şərqin müsəlman dövlətləri ilə olan əlaqələrini
xüsusi vurğulamağa ehtiyac var. İslam dövlətləri ilə bizi ümumi maraqlar birləşdirir
və onların inkişafı həm ikitərəfli, həm də çoxtərəfli formatda həyata
keçirilir.
Rəsmi Bakının Yaxın Şərq müstəvisindəki fəallığından
danışırıqsa, bölgənin vacib iştirakçısı olan Təl-Əvivlə münasibətlərə toxunmaya
bilmərik. Azərbaycan bu gün İsrail-Türkiyə və İsrail-Suriya münasibətlərinin
normallaşması prosesində fəal vasitəçilik edir. Bu, dövlətimizin regiondakı
siyasi çəkisini artırır və təsadüfi deyildir ki, Qərbdə Bakının İsrailin müsəlman
dünyası ilə münasibətlərini tənzimləyən Avraam razılaşmalarına qoşulması təşəbbüsü
getdikcə daha intensiv şəkildə səslənir. Bu, həm İsrailin, həm də bütövlükdə Qərbin
Azərbaycanın vasitəçilik resursuna olan etimadının göstəricisidir.
Əgər Yaxın Şərqdən danışırıqsa, mütləq halda
yeni reallığın ərsəyə gətirdiyi bir istiqaməti də qeyd etməliyik: Bakının Dəməşqdəki
yeni hökumətlə olan təmaslarını. Azərbaycan qardaş Türkiyə ilə birlikdə yeni
Suriyanın qurulmasında fəal iştirak kursunu əsas götürərək ən müxtəlif təmayüllü
layihələrdə təmsilçilik mesajlarını verir. Ölkəmiz artıq Suriyaya mavi yanacaq
ixracına başlayıb ki, bunun hesabına bu dövlətin bir neçə iri şəhəri və sənaye
obyektləri elektrik enerjisi ilə təmin ediləcək.
Bu siyasət təkcə Suriya deyil, bütün sivil
dünya tərəfindən müsbət qarşılanan addımdır və Azərbaycanın beynəlxalq
nüfuzunun daha da möhkəmlənməsinə səbəb olur. Rəsmi Bakı münasibətlərdə
sabitlik amilinə sadiqliyini dəfələrlə sübuta yetirib və bu gün bizimlə
qarşılıqlı əsasda əməkdaşlıq etmək istəyən tərəfdaşları da ən çox ruhlandıran,
maraqlandıran amil məhz budur. Müstəqil xarici siyasət yürüdən dövlətlə
strateji tərəfdaş olmağa can atan ölkələr az deyil. Bu baxımdan hesab etmək
olar ki, Bakının strateji tərəf müqabillərinin sayı daha da artacaq.
Bu gün Azərbaycan Prezidentinin regionun gələcəyi
ilə bağlı çox aydın hədəfləri var. Bu hədəflərə mümkün qədər tez bir zamanda
çatmaq, yaranmış imkanları zamanında dəyərləndirmək üçün sıx əməkdaşlığı, mənasız
iddiaları, kin-küdurəti, cılız maraqları kənara qoyub ali ideyalar uğrunda birgə
fəaliyyətə böyük ehtiyac duyulur. Dövlət başçısının həyata keçirdiyi daxili və
xarici siyasətin uğurları sayəsində hazırda
respublikamız regionun lideri, əsas söz sahibi kimi Cənubi Qafqazda
sülhün, təhlükəsizliyin, davamlı inkişafın təmin olunması missiyasını da öz üzərinə
götürüb. Azərbaycan bu missiyanı uğurla yerinə yetirməkdən ötrü bütün əhəmiyyətli
imkanlara malikdir. Həyata keçirilən məqsədyönlü fəaliyyətin nəticəsi kimi ölkəmizin
beynəlxalq nüfuzu daha da artıb. Hüquqi dövlət, vətəndaş cəmiyyəti quruculuğu
prosesi, demokratik islahatlar öz məqsədinə çatıb. Dövlətçilik ənənələri güclənib,
vətəndaşlıq məsuliyyəti hissi formalaşıb. Cənubi Qafqazın tarixində yeni bir
reallıq yaranıb.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev əzmi, iradəsi,
qətiyyəti, aydın baxışı ilə regionu gələcəyə aparır. Onun rəhbərliyi ilə
yaşadığımız bölgə daha işıqlı, xoşbəxt, sülh və rifah içində görünür.
İradə ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
