XVIII-XIX əsrin əvvəlləri Azərbaycanda baş verən hadisələrə işıq salan əsər

Qafqaz tarix boyu böyük imperiyaların diqqət mərkəzində olan strateji coğrafiyalardan sayılıb. Zəngin təbii sərvətləri, Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu  birləşdirən mühüm ticarət yolları, siyasi və hərbi baxımdan əlverişli mövqeyi bu məkanı daim yadellilərin maraq dairəsinə çevirib. 

Xüsusən də Azərbaycan torpaqları həm iqtisadi imkanları, həm də geosiyasi əhəmiyyəti ilə seçildiyi üçün müxtəlif dövlətlərin işğalçı planlarının əsas hədəfi olub. Tarixin müxtəlif mərhələlərində xalqımızın üzləşdiyi faciələrin, torpaq itkilərinin, demoqrafik dəyişikliklərin arxasında da məhz bu maraqlar dayanıb.

Belə mürəkkəb və ağrılı tarixi proseslərin obyektiv araşdırılması milli tarixşünaslığın qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdən biridir. Bu baxımdan, tarix elmləri doktoru, tanınmış alim Güntəkin Nəcəflinin  "Rusiya imperiyası və ermənilərin Azərbaycan torpaqlarında erməni dövləti yaratmaq fəaliyyəti (XVIII-XIX əsrin əvvəlləri)" adlı fundamental monoqrafiyasının xüsusi elmi əhəmiyyəti var. 448 səhifəlik nəşr AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə çap edilib.

İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, əsərin əsas üstünlüyü müəllifin mövzuya emosiyadan uzaq, elmi cəsarət və zəngin tarixi faktlarla yanaşmasıdır. Əsərdə XVIII əsrdən XIX əsrin əvvəllərinədək Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqaz siyasəti, erməni siyasi dairələrinin planları, xarici güclərlə əlaqələri, regionda etnik dayaqlar yaratmaq cəhdləri kompleks araşdırılaraq oxucuya təqdim edilir. Tarix və Etnologiya İnstitutunun təqdimatında da xüsusi vurğulandığı kimi, bu problematika ilk dəfə sistemli şəkildə tədqiq olunur. Müəllif arxiv sənədlərinə, ermənidilli mənbələrə, rus rəsmi yazışmalarına və müxtəlif elmi ədəbiyyata söykənərək tarixi həqiqətləri üzə çıxarır. Bu yanaşma kitabı yalnız publisistik əsər deyil, ciddi akademik mənbə səviyyəsinə yüksəldir. Əsərin elmi sanbalı da məhz bu mənbəşünaslıq bazasından qaynaqlanır.

Monoqrafiyada göstərilir ki, Rusiya imperiyası Cənubi Qafqazı işğal etmək və burada uzunmüddətli möhkəmlənmək üçün bölgədə özünə etibarlı etnosiyasi dayaq yaratmağa çalışırdı. Bu məqsədlə xristian amilindən istifadə edilməsi, ermənilərin imperiya siyasətinin alətinə çevrilməsi müəllifin gəldiyi mühüm nəticələrindəndir. Alim I Pyotr, II Yekaterina və I Nikolayın ermənilərdən siyasi vasitə kimi istifadəsini sənədlərlə əsaslandırır. Bu, olduqca mühüm məqamdır. Şübhəsiz ki, məsələnin mahiyyəti təkcə etnik münasibətlərdə yox, böyük dövlətlərin geosiyasi maraqlarında idi. Güntəkin Nəcəfli də əsərində bu həqiqəti aydın şəkildə, erməni məsələsinin, ilk növbədə, imperiya siyasətinin məhsulu olduğunu sübut edir.

Monoqrafiyada diqqətçəkən bölmələrdən biri də Azərbaycan torpaqlarında "Albaniya çarlığı", "Ararat krallığı" və digər adlar altında Rusiyadan asılı xristian qurumlar yaratmaq planlarının araşdırılmasıdır. Müəllif göstərir ki, bu layihələr tarixi reallıqdan uzaq, siyasi sifarişin nəticəsi olaraq meydana çıxıb. Birmənalı olaraq qeyd edə bilərik ki, tarixin saxtalaşdırılması və uydurma dövlətçilik konsepsiyalarının formalaşdırılması sonrakı mərhələlərdə də bölgədə qarşıdurmaların ideoloji əsasına çevrildi. Bu gün də bəzi dairələrin tarixə qərəzli yanaşması fonunda alimin bu araşdırması xüsusi aktuallıq kəsb edir. Çünki tarix yalnız keçmişin xatirəsi deyil, həm də bu günün siyasi proseslərini anlamaq üçün əsas açarlardandır.

Əsərdə önə çəkilən mövzulardan biri də ermənilərin Osmanlı və Qacar dövlətlərinin ərazilərindən işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi siyasətidir. Müəllif bu prosesin spontan miqrasiya deyil, planlı imperiya strategiyası olduğunu göstərir. Kitabın təqdimat materialında qeyd olunur ki, köçürmələr "xüsusi məqsədlə" həyata keçirilmişdir. Bu siyasət nəticəsində İrəvan, Naxçıvan, Qarabağ və digər bölgələrdə etnik tərkib dəyişdirilmiş, sonrakı ərazi iddialarının bünövrəsi qoyulmuşdur. Alimin araşdırmalarından görünür ki, bu gün regionda müşahidə olunan bir çox problemin kökü məhz həmin dövrdə atılmış addımlara gedib çıxır.

Güntəkin Nəcəfli bu mövzuya təsadüfən müraciət etməyib. Onun elmi fəaliyyətində İrəvan xanlığı, ermənilərin köçürülməsi siyasəti, XVIII əsrdə Azərbaycan torpaqlarında erməni dövləti yaratmaq cəhdləri kimi mövzular mühüm yer tutur. Bu da göstərir ki, müəllif illərlə topladığı araşdırmalarını yeni monoqrafiyada geniş və sistemli şəkildə ümumiləşdirə bilib.

Sözsüz ki, belə alimlər milli tarixşünaslığın ön cəbhəsində dayanırlar. Onlar yalnız keçmişi araşdırmır, həm də gələcək nəsillər üçün həqiqətin elmi əsaslarını yaradırlar. Tarixi yaddaşın qorunması isə dövlətçilik düşüncəsinin və milli kimliyin mühüm dayaqlarından biridir.

Bu kitabın dəyəri həm tarixçilər, həm də siyasi şərhçilər, beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssislər, müəllimlər, tələbələr və geniş oxucu auditoriyası üçün çox ciddi  qaynaqdır. Çünki əsərdə bir həqiqət açıq-aydın göstərilir - regionda baş vermiş proseslər təsadüfi olmayıb, uzunmüddətli siyasi layihələrin nəticəsidir.

İnformasiya müharibələrinin getdiyi müasir zamanda belə əsərlər milli yaddaşın qorunması baxımından olduqca əhəmiyyətlidir. Çünki tarixi saxtalaşdırmaq istəyənlərə qarşı ən güclü cavab emosional bəyanatlardan çox sənədə, fakta və elmi arqumentə əsaslanan tədqiqatlar olmalıdır.

Güntəkin Nəcəflinin növbəti dəyərli  əsəri Azərbaycan tarixşünaslığında mühüm hadisədir. Bu monoqrafiya tarixi həqiqətlərin elmi əsaslarla müdafiəsi, saxtalaşdırmalara cavab verilməsi və milli yaddaşın möhkəmləndirilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Müəllif ağır və ağrılı bir tarixi səhifəni böyük zəhmət, məsuliyyət və peşəkarlıqla araşdıraraq ortaya sanballı elmi-faktoloji əsər qoya bilib. 

Elşən QƏNİYEV,

"Azərbaycan"