ABŞ və İran arasında imzalanan Anlaşma Memorandumu və Hörmüz boğazının yenidən gəmilərin keçidi üçün açılması neft və qaz idxalından asılı olan Avropa hökumətlərinin narahatlıqlarını aradan qaldırıb. Müharibə dövründə qlobal neft və mayeləşdirilmiş təbii qazın (LNG) beşdəbirinin keçdiyi bu strateji boğazın bağlanması Avropada enerji qiymətlərini kəskin qaldırmış və qaz anbarlarını boşaltmışdı.
Lakin nüfuzlu "Chatham House" beyin mərkəzinin analitiklərinə görə, sevinmək hələ çox tezdir. Çünki boğazın açılması Avropanın dərin enerji təhlükəsizliyi problemini həll etmir. Ekspertlər bildirirlər ki, Yaxın Şərqdə tam sülh bərqərar olmalıdır və müvəqqəti razılaşmalar problemi kökündən həll etmir. Hörmüz boğazı qlobal iqtisadiyyat üçün çox vacibdir. Onun bağlanması Avropanın enerji balansını tamamilə pozmuşdu. İndi imzalanan memorandum gərginliyi azaldır. Lakin bu addım Avropanın uzunmüddətli risklərini aradan qaldırmır. Hətta yekun sülh sazişi imzalansa belə, qlobal gəmiçilik marşrutlarının tam bərpası və tədarükün düzəlməsi aylarla vaxt aparacaq. Ən əsası, sığorta və gəmiçilik şirkətləri boğazdan keçişin uzunmüddətli dövrdə tam təhlükəsiz olduğuna hələ əmin deyillər. Üstəlik, müharibə Avropanın ümid bəslədiyi Qətərin qaz infrastrukturuna ağır zərbə vurub. Bu səbəbdən Qətərin qaz ixracat gücünün təxminən altıdabiri sıradan çıxıb. Zədələnmiş infrastrukturun bərpası isə bir neçə il çəkə bilər. Bu səbəbdən körfəzdən gələn qaz bundan sonra həmişə "geosiyasi risk bədəli" ilə daha baha satılacaq. Məsələn, böyük sığorta şirkətləri risk haqlarını hələ də yüksək saxlayır. Bu vəziyyət daşıma xərclərini birbaşa artırır. Nəticədə Avropa sənayesi üçün xammal bahalaşır. Digər tərəfdən, Qətərdəki zədəli terminalların təmiri asan deyil. Müasir avadanlıqların gətirilməsi xeyli vaxt aparır. Deməli, Körfəz qazı gəlsə də, ucuz olmayacaq.
2021-ci ildə Avropanın aldığı LNG qazının 28 faizi ABŞ-nin payına düşürdüsə, 2025-ci ildə bu rəqəm 58, 2026-cı ilin birinci rübündə isə 63 faizə yüksəlib. Analitiklər proqnozlaşdırırlar ki, 2026-cı ilin sonunda ABŞ daxili boru kəmərləri və LNG daxil olmaqla Norveçi geridə qoyaraq Avropanın ən böyük qaz tədarükçüsünə çevriləcək. Tək bir mənbədən asılı qalmaq isə hər zaman təhlükəlidir.
Yaxın Şərqdə atəşkəs xəbəri ilə təbii qazın birja qiymətləri qismən düşsə də, onların müharibədən əvvəlki ucuz səviyyəyə qayıtması gözlənilmir. Hazırda Avropanın qaz anbarları 45 faiz doludur, normalda bu mövsümdə dərəcə 55 faiz olmalı idi. Qarşıdan gələn qışa qədər anbarları doldurmaq məcburiyyəti yay və payız aylarında qaza olan tələbatı və qiymətləri yüksək saxlayacaq. Avropa İttifaqının qaydalarına görə, anbarlar qışa qədər 90 faiz dolmalıdır. Hazırkı boşluq hökumətləri yayda təcili qaz almağa məcbur edir. Eyni zamanda Çin və Yaponiya kimi Asiya ölkələri də qaz idxalını artırdığından qlobal bazarlarda böyük rəqabət yaranır. Avropa qaz almaq üçün daha yüksək qiymət təklif edir. Bu isə yerli istehsalı zəiflədir və inflyasiyanı artırır.
Xatırladaq ki, Avropa dünyada hasil olunan qazın 4,8 faizini istehsal edir və qlobal qaz ehtiyatlarının 1,7 faizinə sahibdir. Lakin qlobal qazın 11,7 faizini məhz Avropa istehlak edir. Bu böyük kəsir Avropanı həmişə idxaldan asılı qoyur.
Təhminə VERDİYEVA,
"Azərbaycan"
