BMT Ayın sürətlə tədqiqi fonunda iyulun 20-də - Beynəlxalq Ay Günündə hökumətləri bəşəriyyətin Yerin təbii peykinə qayıtmasının Yer planeti və ya kosmosun uzunmüddətli dayanıqlılığı hesabına baş verməməsini təmin etməyə çağırıb.
AZƏRTAC təşkilatın məlumatına istinadla xəbər verir ki, BMT Ətraf Mühit Proqramının (UNEP) müraciətində deyilir: “Onilliklər ərzində sürətlə genişlənən kosmik fəaliyyət göstərdi ki, hər bir buraxılış ətraf mühitə iz buraxır və bu təsiri tam başa düşmək üçün uzun müddət lazım ola bilər. Buna görə də həmin proqramların dayanıqlılığını erkən mərhələdə nəzərdən keçirmək çox vacibdir”.
UNEP qeyd edib ki, kosmik tullantılar Yer kürəsində sürətlə artır, peyk çirklənməsi atmosferə və ozon qatına təsir göstərə bilər. BMT müqavilələri məsuliyyətli kəşfiyyatı və tullantıların azaldılmasını təşviq edir. Kosmosun mühafizəsi Yer kürəsindəki həyatı və ekosistemləri qorumağa kömək edir. Kosmik fəzanın çirklənməsinin qarşısını almaq üçün beynəlxalq müqavilələr mövcud olsa da, hazırda Yer kürəsinin orbitində bir millimetrdən böyük təxminən 140 milyon tullantı parçası fırlanır. Bunların əksəriyyəti izləmək üçün çox kiçikdir, lakin onlar peyklərə və kosmik gəmilərə zərər verə bilər.
İstifadə müddəti bitmiş peyklər son nəticədə Yer atmosferinə yenidən daxil olur və orada alüminium, litium və mis kimi metalları buraxır. Alimlər bu materialların atmosfer kimyasına, bulud əmələ gəlməsinə və ozon təbəqəsinə təsir göstərə biləcəyini araşdırırlar.
Qeyd olunur ki, ayrıla bilən raket hissələri də problemə səbəb olur. Bəziləri parçalanmadan və ya Yerə qayıtmadan illərlə orbitdə qalır, digərləri isə minlərlə hissəyə parçalanır. Hər il yüzlərlə ton kosmik gəmi və raket gövdəsinin atmosferə yenidən daxil olacağı təxmin edilir və peyk bürcləri böyüdükcə, bu rəqəmin artması gözlənilir.
Missiya ilə əlaqəli daha kiçik obyektlər - boltlar, linza qapaqları və qoruyucu örtüklər də orbital tıxanmaya səbəb olur, təkrarlanan toqquşmalar, partlayışlar isə alimlərin artıq gecə səmasının parlaqlığını artırdığına inandıqları mikroskopik hissəciklər yaradır.
UNEP bildirir ki, kosmik gəmilərin əksəriyyəti yenidən orbitə daxil olma zamanı yansa da, daha böyük istiliyədavamlı komponentlər səyahətdən sağ çıxa bilər və insanlar, infrastruktur, dəniz həyatı üçün risklər yaradar.
BMT qeyd edir: “Ay minilliklər boyu bəşəriyyəti valeh edib, mifologiyaya, elmə və naviqasiyaya ilham verib, güclü cazibə qüvvəsi ilə Yer üzündə həyatı sakitcə formalaşdırıb. 20 İyul - Beynəlxalq Ay Gününü qeyd edən Birləşmiş Millətlər Təşkilatı təkcə Yer kürəsinin ən yaxın səma qonşusunun əhəmiyyətini deyil, həm də kosmik tədqiqatların yeni dövrünün müşayiət etdiyi ekoloji problemləri vurğulayır”.
Ay təxminən 400 min kilometr uzaqlıqdan sahil sularını oksigenləşdirən, qida maddələrini daşıyan və Böyük Sədd Rifi də daxil olmaqla zəngin dəniz ekosistemlərinin qorunmasına kömək edən qabarma-çəkilmələr yaradır. Alimlər deyirlər ki, Ayı anlamaq daha geniş Günəş sisteminin mənşəyi və təkamülü haqqında da vacib ipucları verir.
Son illərdə Ay tədqiqatlarına maraq artıb. Bu ilin əvvəlində NASA-nın “Artemis II” missiyası 2030-cu illərdə Ayın səthində uzunmüddətli insan varlığını yaratmaq planlarının bir hissəsi olaraq dörd astronavtı Yerin təbii peykinin ətrafında 10 günlük səyahətə aparıb. Çin, Hindistan, Yaponiya və bir neçə özəl şirkət də iddialı Ay proqramları həyata keçirir. Lakin kosmosda fəaliyyət genişləndikcə, onun ekoloji nəticələri ilə bağlı narahatlıqlar da artır.
Müraciətdə bildirilir: “Bu öhdəliklərə əsaslanaraq, BMT-nin üzv dövlətləri lazımsız tullantıları azaltmaqla, partlayışların, habelə kosmik gəmilərin qəsdən məhv edilməsinin qarşısını almaqla və orbitdən çıxmış peykləri, raket pillələrini təhlükəsiz şəkildə çıxarmaqla kosmik tullantı yaranmasını məhdudlaşdırmaq üçün qaydalar qəbul edib. 1972-ci il tarixli BMT-nin Məsuliyyət Konvensiyasına əsasən, buraxılış ölkələri kosmik obyektlərin Yer kürəsinə vurduğu ziyana görə məsuliyyət daşıyır. Ortaya çıxan bu riskləri aradan qaldırmaq üçün UNEP və BMT-nin Kosmik Məsələlər Ofisi kosmik fəaliyyətlərin ətraf mühitə təsirlərinin elmi şəkildə başa düşülməsini gücləndirmək və ətraf mühitin qorunmasının gələcək kosmik idarəetməyə daxil edilməsini təmin etmək məqsədilə birgə çalışır”.
Bəşəriyyətin Aya davamlı qayıdışa hazırlaşdığı vaxtda BMT bildirir ki, kosmosun və Yer kürəsinin ətraf mühitinin qorunması tədqiqatın növbəti fəslində mərkəzi yer tutmalıdır.
