20 Noyabr 2026 12:52
696
DÜNYA
A- A+
Alimlər “itmiş 1 milyard il"i araşdırırlar

Alimlər “itmiş 1 milyard il"i araşdırırlar


Yerin milyardlarla illik tarixi onun qaya qatlarında qorunub saxlansa da, bu hekayənin müəyyən hissələri sanki yoxa çıxıb. Planetin müxtəlif yerlərində rast gəlinən və yüz milyonlarla, hətta bir milyard ildən çox dövrü əhatə edən bu boşluqların mənşəyi uzun müddətdir ki, alimləri düşündürür. Yeni tədqiqatlar göstərir ki, bu sirrin kökü Yerin səthində deyil, planetin dərinliklərində ola bilər.

Bu sirrin ən diqqətçəkən nümunələrindən birinə Birləşmiş Ştatlardakı Böyük Kanyonda (Grand Canyon) rast gəlmək olar. Adətən, milyonlarla il ərzində toplanmış çökmə süxur qatlarının müəyyən bir xronoloji ardıcıllıqla düzüləcəyi gözlənilsə də, burada aralarında yüz milyonlarla il fərq olan süxur formasiyaları birbaşa bir-birinin üzərində yerləşir. "Böyük Uyğunsuzluq" (Great Unconformity) kimi tanınan bu geoloji sərhəd elə təəssürat yaradır ki, sanki Yer tarixinin nəhəng bir hissəsi kəsilib çıxarılıb.

Bu böyük boşluqların səbəbini anlamaq üçün tədqiqatçılar diqqətlərini Yer qabığının çox dərinliklərinə yönəldiblər. “Nature” jurnalında dərc olunmuş bir tədqiqatda Santoş Dhunqana və Nikolas Flament Yerin mantiyasında isti süxurların hərəkətinin qitələrə necə təsir etdiyini araşdırmaq üçün kompüter modellərindən istifadə ediblər. Tədqiqat qrupu yüz milyonlarla il davam edən bu dərin hərəkətlərin planetin səthini necə dəyişdirdiyini araşdırıb.

Modellər göstərir ki, təxminən bir milyard il əvvəldən 540 milyon il əvvələ qədər davam edən Neoproterozoy erasında üç böyük qədim quru kütləsi tədricən yüksəlib. Bunlara müasir Şimali Amerikanın təməlini təşkil edən Lavrentiya, Şimali Avropada yerləşən Baltika və Şimali Çin daxildir. Bu qitələr yuxarı qalxdıqca geniş quru sahələri uzun müddət ərzində iqlim şəraitinin və eroziyanın təsirinə məruz qalıb.

Kontinentlər yüksəldikcə təbiət planetin geoloji arxivini yenidən formalaşdırıb. Su, külək və digər eroziya prosesləri əvvəllər yaranmış süxur qatlarını aşındıraraq yox edib. Lakin tədqiqatçılara görə, bu "itirilmiş zaman" sirrini yalnız eroziya ilə izah etmək mümkün deyil. Qədim və daha gənc süxur qatları arasındakı kəskin sərhədin bu günə qədər aydın görünməsi üçün bu proses çərçivəsində başqa bir hadisə də baş vermiş olmalıdır.

Tədqiqatçıların modellərinə əsasən, əvvəlcə yüksəlmiş quru sahələri sonradan çökməyə başlayıb. Dəniz səviyyəsinin quruya nisbətən qalxması nəticəsində əvvəllər aşınmış səthlərin üzərində yeni çöküntülər toplanıb. Bu proses qədim və daha gənc süxur qatları arasında aydın bir sərhəd yaradıb. Bu xüsusiyyətə bu gün müxtəlif yerlərdə, xüsusilə də Böyük Kanyonda rast gəlmək mümkündür. Şimali Amerika, Şimali Avropa və Şimali Çindən əldə edilən geoloji sübutların model nəticələri ilə üst-üstə düşməsi Yerin dərinliklərində baş verən hərəkətlərin planetin geoloji tarixinin formalaşmasındakı rolu barədə mühüm məlumatlar ortaya qoyub.


Əsmər QARDAŞXANOVA,

"Azərbaycan"

Digər Xəbərlər

QƏZETİN ÇAP VERSİYASI

XƏBƏR LENTİ Bütün xəbərlər

Azərbaycan-Vyetnam əlaqələri yüksələn xətlə inkişaf edir

13:46
22 Noyabr

Livan Respublikasının Prezidenti Zati-aliləri General Jozef Auna  

12:50
22 Noyabr

Azərbaycanda sabaha gözlənilən hava şəraiti açıqlanıb

12:28
22 Noyabr

Zəfər və inkişaf yolunun siyasi avanqardı: Yeni Azərbaycan Partiyası

10:57
22 Noyabr

Gəncədə YAP-ın yaradılmasının 34-cü ildönümü qeyd olunub

10:43
22 Noyabr

Azərbaycan-Vyetnam əlaqələri yeni mərhələdə

10:34
22 Noyabr

Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama səfəri ilə bağlı daha bir videoçarx paylaşılıb VİDEO

23:39
21 Noyabr

Prezident İlham Əliyevin Vyetnama səfəri başa çatıb

22:13
21 Noyabr

Hanoy Tiсarət və Turizm Kollecində Bakı guşəsi və Azərbaycan kulinariya zonası açılıb

21:56
21 Noyabr

ABŞ Milada qədər Ukrayna və Rusiya arasında yeni sülh danışıqları təşkil etməyi planlaşdırır  

19:36
21 Noyabr

Yeni Dehlidə Azərbaycan-Nepal mədəni əməkdaşlığı müzakirə olunub  

18:21
21 Noyabr

Adil Kərimli Hindistanın mədəniyyət və turizm naziri ilə görüşüb  

17:31
21 Noyabr

Volodimir Zelenski: Rusiya Ukraynanın körpülərinə yüzdən çox hücum edib  

17:22
21 Noyabr

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

16:38
21 Noyabr

Bakıda Kəlağayı Festivalının açılışı olub 

15:43
21 Noyabr

Azərbaycanın və Vyetnamın birinci xanımları Hanoyda İrs Evində olublar

15:31
21 Noyabr

Prezident: Xüsusilə Vətən müharibəsi dövründə Vyetnamın verdiyi dəstəyə və ədalətli mövqeyinə görə minnətdarıq 

15:03
21 Noyabr

Prezident İlham Əliyev: Vyetnam bizim üçün dost ölkə və strateji tərəfdaşdır 

14:59
21 Noyabr

Vyetnam Prezidenti: Tamamilə əminəm ki, Azərbaycan bundan da böyük inkişafa nail olacaq 

14:53
21 Noyabr

To Lam: Azərbaycan həm Avropanın, həm də Asiyanın bənzərsiz mədəni irsini daşıyan inci hesab olunur VİDEO  

14:51
21 Noyabr

Hanoyda Prezident İlham Əliyevin və birinci xanım Mehriban Əliyevanın şərəfinə rəsmi nahar verilib

14:47
21 Noyabr

ÇOX OXUNANLAR

OXUCU MƏKTUBLARI

NƏŞRLƏRİMİZ

TƏQVİM / ARXİV

BAŞ REDAKTORDAN

Hamımızın Azərbaycan adlı bir Vətəni var! Qoynunda dünyaya göz açdığımız, minbir nemətindən dadıb isti qucağında boya-başa çatdığımız bu əvəzolunmaz diyar azərbaycanlı adını qürur və iftixarla daşıyan hər kəs üçün müqəddəs və ülvidir.
Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu Vətən müharibəsində zəfər çalaraq erməni işğalçılarını kapitulyasiyaya məcbur etdi, düşməni qovaraq ərazi bütövlüyünə nail oldu.
Bununla da Azərbaycan yeni inkişaf dövrünə qədəm qoydu.
Bu dövrdə dünyada mürəkkəb və ziddiyyətli proseslər davam etməkdədir!
Hələ də dünyada ədalətsizliklər mövcuddur!
Hələ də dünyada ikili standartlar var!
Hələ də dünyada güclülər zəiflərin haqqını tapdalamaq istəyir!
Odur ki, biz daima güclü olmalıyıq.
Güclü olmağın əsas şərti isə bizim birliyimizdir!
Dünyanın harasında yaşamağımızdan, hansı sahədə çalışmağımızdan asılı olmayaraq, əlbir və əlaqəli fəaliyyət göstərməyi bacarmalıyıq.
Azərbaycan naminə, onun dünyada yeri, yüksək nüfuzu uğrunda daim birlikdə mübarizə aparmalıyıq.
Yalnız bu halda anamız Azərbaycanı qoruya, yüksəldə və hamımız üçün qürur mənbəyinə çevirə bilərik.
Ulu yurdumuzun adını daşıyan "Azərbaycan" qəzeti də bu amala xidmət edir.
Əziz azərbaycanlılar! Sizi Azərbaycan naminə, övladlarımızın firavan və xoşbəxt gələcəyi uğrunda əlbir və əlaqəli fəaliyyətə çağırıram!